Հորմուզից մինչև Բաբ էլ-Մանդեբ․ էներգետիկ պատերազմը մտնում է նոր փուլ․ Շահան Գանտահարյան
05-10-2026 17:09 Լիբանան Հարցազրույցներ
Տառաչափ՝
Լսել նյութը🎙️ Անահիտ (AI)00:00 / 06:13
Մերձավոր Արևելքում ձևավորվում է ռազմաքաղաքական և էներգետիկ նոր իրավիճակ․ Հորմուզի նեղուցի շուրջ շարունակվող ճգնաժամին զուգահեռ սրվում է Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղությունը, իսկ հութիների առաջխաղացումը նոր սպառնալիք է ստեղծում Սաուդյան Արաբիայի և համաշխարհային առևտրային հաղորդակցությունների համար։ Միաժամանակ Վաշինգտոնը խուսափում է հութիների դեմ ուղղակի ռազմական ներգրավումից։ Ի՞նչ է փոխվում տարածաշրջանային ուժերի դասավորության մեջ, և արդյո՞ք աշխարհը կանգնած է էներգետիկ նոր ցնցումների շեմին։Այս թեմայի շուրջ «Նոյյան Տապան»-ը զրուցել է քաղաքական վերլուծաբան Շահան Գանտահարյանի հետ։
– Եմենում վերջին զարգացումները կարծես նոր փուլ են բացում Մերձավոր Արևելքի պատերազմում։ Արդյո՞ք կարելի է ասել, որ իրանական ճակատը որոշակիորեն երկրորդ պլան է մղվում։
– Եմենում արձանագրվող նոր սրացումը ցույց է տալիս, որ Մերձավոր Արևելքի հակամարտությունը տեղափոխվում է նոր աշխարհագրական ուղղություն։ Իրանական ճակատը չի վերացել, սակայն Եմենի ուղղությունը դարձել է դրա կարևոր շարունակությունը։
Հութիների առաջխաղացումը և Բաբ էլ-Մանդեբի նկատմամբ վերահսկողության ընդլայնումը Թեհրանին հնարավորություն են տալիս լրացուցիչ ճնշում գործադրել տարածաշրջանի և հատկապես էներգետիկ հաղորդակցությունների վրա։ Վերջին շաբաթներին հութիները նաև հարվածներ են հասցրել Սաուդյան Արաբիայի էներգետիկ ենթակառուցվածքներին։
Այս իմաստով Եմենի ճակատի ակտիվացումը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես առանձին իրադարձություն, այլ որպես Իրանի տարածաշրջանային ռազմավարության մաս։
– Այս իրավիճակում Բաբ էլ-Մանդեբը որքանո՞վ է կարևոր Հորմուզի համեմատությամբ։
– Բաբ էլ-Մանդեբը կարելի է դիտարկել որպես Հորմուզի ռազմավարական զուգահեռը։ Եթե Հորմուզի փակումը սահմանափակում է Պարսից ծոցից նավթի արտահանումը, ապա Բաբ էլ-Մանդեբի վերահսկողությունը վտանգում է Կարմիր ծովով և Սուեզի ջրանցքով անցնող միջազգային առևտրային հաղորդակցությունները։
Այսինքն՝ երկու նեղուցների նկատմամբ ճնշումը ստեղծում է համաշխարհային տնտեսության համար շատ ավելի լայն խնդիր։
Իրավիճակի առանձնահատկությունն այն է, որ Հորմուզի ճգնաժամի պայմաններում Սաուդյան Արաբիան իր նավթի արտահանման մի մասը տեղափոխել էր Կարմիր ծովի ուղղություն։ Հիմա, երբ Բաբ էլ-Մանդեբն էլ է հայտնվել հութիների ճնշման ներքո, այդ այլընտրանքային ճանապարհը նույնպես վտանգված է։
– Այսինքն՝ խոսքը միայն ռազմական գործողությունների մասին չէ, այլ նաև համաշխարհային էներգետիկ շուկայի վրա ճնշում գործադրելու՞։
– Այո՛։ Սա արդեն ռազմատնտեսական պատերազմի տրամաբանություն ունի։
Եթե միաժամանակ սահմանափակվում են նավթի փոխադրման երկու կարևորագույն հանգույցները, շուկան անմիջապես արձագանքում է։ Նավթի և վառելիքի գների աճը կարող է վերածվել գնաճի նոր ալիքի, իսկ դրա հետևանքները զգալու են ոչ միայն տարածաշրջանի երկրները, այլև Եվրոպան, Ասիան և ԱՄՆ-ը։
Ուստի Բաբ էլ-Մանդեբի շուրջ զարգացումները պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես Եմենի պատերազմի հերթական փուլ, այլ որպես համաշխարհային էներգետիկ անվտանգության խնդիր։
– Այս իրավիճակում Սաուդյան Արաբիան կարծես հայտնվում է ամենախոցելի դիրքում։
– Սաուդյան Արաբիան իսկապես առաջիններից է, որ զգում է այս ճնշումը։ Էր-Ռիադը միաժամանակ բախվում է Իրանի և հութիների կողմից ստեղծվող սպառնալիքներին։
Սաուդյան Արաբիան պատրաստվում է հութիների դեմ լայնածավալ հակահարձակման, որի նպատակներից մեկը Կարմիր ծովի հաղորդակցությունների նկատմամբ վերահսկողության վերականգնումն է։ Սակայն ուշագրավ է, որ ամերիկյան կողմը չի ցանկանում ուղղակիորեն ներգրավվել ռազմական գործողություններին։
– Ինչո՞ւ է Վաշինգտոնը խուսափում Սաուդյան Արաբիային ուղղակի ռազմական աջակցություն տրամադրելուց։
– ԱՄՆ-ի հաշվարկը բավական հասկանալի է։ Վաշինգտոնը չի ցանկանում բացել ևս մեկ լայնածավալ ռազմական ճակատ՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ արդեն իսկ մեծ ռազմական ռեսուրսներ է ծախսում Իրանի ուղղությամբ։
Բացի այդ, հութիների դեմ ամերիկյան ուղղակի հարվածները կարող են հակառակ արդյունքը տալ՝ նրանց մղելով ամբողջությամբ փակել կամ վտանգել Բաբ էլ-Մանդեբը։ Այդ դեպքում նավթի գների աճը կարող է ավելի արագանալ։ Սա հենց այն սցենարն է, որից Վաշինգտոնը փորձում է խուսափել։
– Այստեղ արդեն ամերիկյան ներքաղաքական գործոնը նույնպես կարևոր է, հատկապես նոյեմբերյան միջանկյալ ընտրությունների նախօրեին։
– Անշուշտ։ Նավթի գների կտրուկ աճը անմիջականորեն ազդում է ամերիկացի սպառողների վրա և, հետևաբար, նաև քաղաքական տրամադրությունների վրա։
Եթե Վաշինգտոնը ներգրավվի նոր ռազմական ճակատի մեջ, իսկ դրա հետևանքով վառելիքի գները բարձրանան, այդ քաղաքական գինը կարող է շատ ծանր լինել։
Հետևաբար, ԱՄՆ-ի ներկայիս մոտեցումը կարելի է բնութագրել որպես սահմանափակ ներգրավվածություն․ աջակցություն՝ հետախուզական և տեղեկատվական մակարդակով, բայց խուսափում՝ ուղղակի մարտական գործողություններից։
– Սակայն տարածաշրջանային այս գործընթացները միայն ամերիկյան ներքաղաքական հաշվարկո՞վ կարելի է բացատրել։
– Ոչ։ Այստեղ շատ ավելի լայն աշխարհաքաղաքական վերադասավորում է տեղի ունենում։
Իրաքում ամերիկյան ռազմական ներկայության նվազեցումը, Եմենի պատերազմում ուղղակի ներգրավումից խուսափելը, Սաուդյան Արաբիայի կողմից նոր պաշտպանական գործընկերությունների ձևավորումը և Ռուսաստանի հետ տարբեր ուղղություններով շփումների ակտիվացումը նույն ընդհանուր տրամաբանության մաս են։
Տարածաշրջանի երկրներն աստիճանաբար փորձում են նվազեցնել իրենց կախվածությունը մեկ ուժային կենտրոնից և ստեղծել այլընտրանքային անվտանգության ու տնտեսական կապեր։
– Այս համատեքստում ինչպե՞ս եք գնահատում ռուս-ամերիկյան հնարավոր էներգետիկ խորհրդակցությունների նշանակությունը։
– Եթե ռուս-ամերիկյան շփումները էներգետիկ ոլորտում իսկապես ընդլայնվեն, դա շատ կարևոր ազդանշան կլինի։ Էներգետիկ ռեսուրսները այսօր դարձել են ոչ միայն տնտեսական, այլև աշխարհաքաղաքական գործիք։
Մի կողմից՝ Հորմուզի շուրջ ստեղծված իրավիճակն է, մյուս կողմից՝ Բաբ էլ-Մանդեբի սրացումը։ Այս պայմաններում աշխարհի խոշոր էներգետիկ դերակատարները ստիպված են վերանայել իրենց հարաբերությունները, մատակարարման ուղիները և շուկայի կայունության ապահովման մեխանիզմները։
– Այսպիսով, ո՞րն է այսօր ձևավորվող ընդհանուր պատկերը։
– Պատկերը բավական հստակ է․ Հորմուզը շարունակում է մնալ ռազմավարական ճնշման գոտի, Բաբ էլ-Մանդեբը վերածվում է երկրորդ առանցքային ճակատի, իսկ էներգետիկ շուկան աստիճանաբար դառնում է պատերազմի գլխավոր թիրախներից մեկը։
Այս ամենը նշանակում է, որ Մերձավոր Արևելքի պատերազմը այլևս միայն տարածաշրջանային պատերազմ չէ։ Այն վերածվում է համաշխարհային առևտրի, էներգետիկ անվտանգության և մեծ տերությունների հարաբերությունների վրա ազդող գործընթացի։
Եթե Հորմուզն ու Բաբ էլ-Մանդեբը միաժամանակ երկարատև խափանումների ենթարկվեն, մենք կարող ենք գործ ունենալ ոչ միայն նոր ռազմական, այլև համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետ։
Այսպիսով, այսօր ձևավորվող ռազմատնտեսական գլխավոր հարցը ոչ միայն այն է, թե ով է վերահսկում ռազմաճակատը, այլև՝ ով է վերահսկում էներգիայի և համաշխարհային առևտրի կենսական ուղիները։
