Ստերեոտիպներէն եւ զգացմունքներէն դուրս: Ինչպէս Հայաստան կ'ընէ Navigat Ռուսիոյ, Թուրքիոյ, եւ Իրանի
26-06-2026 17:15 Հայաստան Հարցազրոյցներ
Մի ժամանակաշրջանում, որ կը բնութագրուի աշխարհաքաղաքական տեկտոնական թիթեղներու փոխադարձ շարժումով, Հայաստան կը գտնուի վտանգաւոր դիւանագիտական միջավայրի մէջ, որ կը սեղմուի հին կայսրութիւններու եւ նոր ծագող տարածաշրջանային հսկաների միջեւ։ Նոյան Տապան հեռուստատեսութեան վերջին հեռարձակման մէջ, դիւանագէտ եւ նախկին ՄԱԿ-ի Զարգացման Ծրագրի ղեկավար Սուրիոյ մէջ, Դաւիթ Հակոբեան, վերլուծեց Ռուսաստանի, Թուրքիայի եւ Իրանի միջեւ բարդ տարածաշրջանային դինամիկաները, առաջարկելով Հայաստանի ինքնիշխանութեան համար ճանապարհային քարտէս։
«Մեծ եղբայր» համախտանիշը եւ Ռուսաստանի հետ ռազմավարական սառեցումը
Խոսակցութիւնը սկսաւ Ռուսաստանի նոր պահանջներով, որ Հայաստան պարզաբանէ իր մտադրութիւնները Համագործակցութեան Անվտանգութեան Պայմանագրի Կազմակերպութեան (ՀԱՊԿ) անդամակցութեան մասին։ Ռուսաստանի մշտական ներկայացուցիչ Վիկտոր Վասիլեւ վերջերս ստիպեց Երեւանին յայտարարել, թէ արդեօք կը ծրագրի մնալ կամ հետապնդել այլ սցենարներ։
Հակոբեան, մերժելով ՆԱՏՕ-ի անդամակցութեան անմիջական փորձի գաղափարը, պնդեց, որ «սառեցուած» կարգավիճակը պահպանելը ՀԱՊԿ-ի մէջ Հայաստանի ամենաուրախագիծ կարճաժամկետ ճանապարհն է։ Սակայն, իր երկարաժամկետ տեսլականը կը հակվածի կառուցողական ինքնիշխանութեան։
«Իմ առաջարկած սցենարը այն է, որ մենք յայտարարենք չեզոքութիւն՝ տնտեսական եւ անվտանգութեան ոլորտներու մէջ հավասար հեռաւոր, բազմաբեւեռ յարաբերութիւններ հաստատելով», ըսաւ Հակոբեան։ «Աeven եթե մենք դուրս գանք ՀԱՊԿ-ից, դա չպետք է ներկայացուի որպես Ռուսաստանի դէմ գործողութիւն, այլ՝ իբրեւ քայլ դեպի նորմալ, հարեւանային յարաբերութիւններ՝ իբրեւ հավասար գործընկերներ»։
Հակոբեան Մոսկուայի ագրեսիւ ռետորիկան վերագրեց խոր արմատաւորուած «մեծ եղբայր» համախտանիշին, որը խորհրդային յետոյ կայսերական ռեֆլեքս է, որտեղ Մոսկուան ակնկալում է, որ նախկին հանրապետութիւնները կը մնան ենթակայ։ Նա նշեց, որ մինչեւ Կենտրոնական Ասիայի երկրները, ինչպիսիք են Ղազախստանը եւ Ղրղզստանը, ակտիվօրէն կը ստորագրեն լայնածաւալ համաձայնագրեր Եւրոպական Միութեան հետ առանց Մոսկուայից հանրային արձագանքներ առաջացնելու, Հայաստան առանձնակի թիրախ է perceived «թուլագոյն օղակ» աշխարհաքաղաքական «հաճախակի ամուսնու համախտանիշում»։
Թուրքիայի տրամաբանական ընդլայնումը ընդդեմ պատմական стереոտիպերի
Արևմուտք մուտք գործելով, հարցազրույցը անդրադարձաւ Անկարայի աճող footprint-ին Հարաւային Կովկասում։ Ռուսաստանի կոպիտ, ծանր ձեռնարկումներից տարբերվելով, Հակոբեան թուրքական դիւանագիտութիւնը նկարագրեց որպես զգուշավոր, բարձր հաշվարկուած եւ մշտապես ընդլայնող։ Այս ընդլայնումը ընդգրկում է ռազմական բազաներ Սոմալիում եւ քաղաքական մանեւրումներ Սուդանում եւ Լիբիայում՝ մինչեւ իր խորը ներգրավումը Սուրիայում եւ տնտեսական առաջարկները Կենտրոնական Ասիայի նկատմամբ։
2020-ի Արցախեան պատերազմի մասին անդրադառնալով, Հակոբեան պարզեց, որ Թուրքիայի ծանր աջակցութիւնը Ադրբեջանին Անկարայի աճող տնտեսական եւ ռազմական կարողութիւնների անկախ արտացոլում էր, այլ ոչ թե ՆԱՏՕ-ի կողմից ղեկավարվող գործողութիւն։ Թուրքիոյ տնտեսութիւնը, որը նախատեսուած է հասնելու Ռուսաստանի չափի, Հայաստան պետք է փոխի իր տեսանկիւնը։
«Մենք պէտք է ազատենք մեզ՝ Թուրքիան միայն մաքուր չարիք է եւ որ ցանկացած փոխազդեցութիւն միայն բացասական հետեւանքներ կը բերի»՝ ըսաւ Հակոբեան, կոչ անելով սառը, տրամաբանական մոտեցումի։
Անկարան, ըստ դիւանագէտի, Եւրոպական Միութեան շուկայի կամուրջ է։ Թուրքիայով անցնող տրանսպորտային ուղիների բացումը կարող է հիմնովին պարզեցնել Հայաստանի մուտքը Արեւմտեան առեւտուր։ Սակայն, այս տնտեսական պրագմատիզմը չպետք է կուրացնէ Երեւանը կառուցողական սպառնալիքներից։ Սուրիան օրինակ բերելով՝ որտեղ Թուրքիան իր արժեթղթերը մտցրեց եւ կառավարիչներ նշանակեց հիւսիսային շրջաններում՝ Հակոբեան զգուշացրեց, որ տնտեսական գերիշխանութիւնը կարող է արագ վերածուել քաղաքական ենթակայութեան, եթե չկարգավորվի։
Տնտեսական ինտեգրումը կորպորատիվ բռնակցման չվերածելու համար, Հակոբեան շեշտեց, որ Հայաստան պէտք է աշխատի միջազգային դաշնակիցներու հետ, որպէսզի ամրապնդի իր ինքնիշխանութիւնը՝ իբրեւ անփոփոխ «կարմիր գիծ»։
Իրան. Խաղաղ հարեւան, որ կը ճանաչի կարմիր գծերը
Պատմական կայսերական հարեւաններու եռյակում, Իրանը քննարկման մէջ ի յայտ եկաւ իբրեւ ամենակայուն եւ երկուստեք սահմանները հարգող։ Հակոբեան յիշեցրեց, որ այս եզակի դինամիկան ընդգծեց Թեհրանում տեղի ունեցած համաժողովի ժամանակ։
«Մեծ Իրանը շրջապատուած է տասներկու հարեւաններով, եւ Հայաստան իր միակ ոչ մահմեդական հարեւանն է։ Սակայն, մենք երբեք ճնշում չենք զգացել նրանց կողմից՝ մեր տարածքը ընդլայնելու, մեզ ճնշելու կամ իրենց գաղափարաբանութիւնը պարտադրելու համար», ըսաւ նա։
Թեհրանի հիմնական մտահոգութիւնը միմիայն պաշտպանական է՝ ապահովել, որ ոչ Հայաստան եւ ոչ Ադրբեջան դառնան Արեւմտեան կամ Իսրայէլի ռազմական հետախուզութեան մեկնարկային հարթակ։ Իսրայելի նշանակալի ներկայութեան մասին տեղեկութիւններու ֆոնին, Հայաստանի հետ թափանցիկ եւ անվտանգ սահման պահելը Իրանի համար կարեւոր անվտանգային պահանջ է։
Բացի այդ, Հակոբեան նշեց, որ առաջիկա աշխարհաքաղաքական փոփոխութիւնները՝ ինչպիսիք են Իրանի 100 միլիարդ դոլարի ակտիվների ազատումը եւ մեծածավալ օտար ներդրումների ալիքները, կարող են Իրանը վերածել տնտեսական հզորութեան։ Հայաստանի ենթակառուցվածքային նախագծերը, մասնաւորապէս, որոնք կապում են Հյուսիս-Հարաւ եւ Արեւելք-Արևմուտք միջանցքները, պէտք է ներկայացուեն ոչ թէ հակաիրանեան կամ հակառուսական ուղղութիւններ, այլ՝ կենսական, համագործակցային տնտեսական ցանցեր։
Անցնելու ճանապարհը
Ինչպէս հին եւ նոր կայսրութիւնները կը փորձեն իրենց հաշիւները հավասարակշռել փոքր պետութիւններու հաշիւին, Հայաստանի գոյատեւման ռազմավարութիւնը կը հիմնուի հաստատութիւնների ճկունութեան վրայ։ Եւրոպական Միութեան եւ Միացեալ Նահանգներու հետ խորը համագործակցութեամբ անվտանգութեան գործընկերները բազմազանացնելով, մինչեւ տարածաշրջանային հսկաների հետ տրամաբանական, անտարբեր տնտեսական կապեր պահպանելով, Երեւանը կարող է պաշտպանել իր պետականութիւնը։ Հակոբեանի վերլուծութեան դասը պարզ է. Հարաւային Կովկասի աշխարհաքաղաքական թատրոնում, զգացմունքները պէտք է ամբողջովին փոխարինուեն սառը, հաշվարկուած ռազմավարութեամբ։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
Հայերեն
Русский
English
French
