1in.am Գանձասարի շուրջ ադրբեջանական արշավը մի քանի օրվա ընթացքում անցած է մի քանի աստիճան՝ կրոնական համայնք, տասնյակ հասարակական կազմակերպություններ, պետական մեդիա, հիմա արդեն Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիայի ղեկավարութիւն։
Սեպտեմբերի 18-ին ակադեմիայի նախագահը, փոխնախագահը, Նախիջևանի բաժանմունքի ղեկավարը եւ շուրջ երկու տասնյակ գիտնականներ համատեղ յայտարարութեամբ Գանձասարը ներկայացուցած են որպէս Կովկասեան Աղվանքի հուշարձան՝ յայտարարելով, որ այն հայկական պատմութեան հետ կապ չունի։ Հասան Ջալալին նրանք անվանում են Ադրբեջանի նշանաւոր պետական գործիչ, իսկ հայկական կողմին մեղադրում են արձանագրութիւնների, խաչերի ու գերեզմանների փոփոխութեան եւ ոչնչացման մէջ։
Հատկապէս կարեւոր է յայտարարութեան քաղաքական վերջաբանը։ Գանձասարի շուրջ հայկական արձագանքը ներկայացուած է որպէս Ադրբեջանի խաղաղութեան օրակարգը խաթարելու փորձ։ Մշակութային ժառանգութեան վեճն այսպիսով կապուած է խաղաղութեան նկատմամբ Հայաստանի հավատարմութեան հետ։
Սա արդեն շատ աւելի մեծ թեմա է, քան Գանձասարի պատկանելութեան հարցը։
Գանձասարի վերաբերեալ միջազգային հայագիտական ուսումնասիրութիւնները բոլորովին այլ պատկեր են ներկայացնում։ Միջազգային հայագիտական ընկերակցութեան վերջերս հրապարակած ուսումնասիրութեան մէջ Հասան Ջալալը ներկայացուած է որպէս հայ իշխան, իսկ Գանձասարի երկար արձանագրութիւնը՝ որպէս նրա շինարարական գործունէութեան կարեւոր սկզբնաղբիւր։ Այսինքն՝ Բաքվի առաջ քաշած պնդումները պատմագիտութեան մէջ ընդունուած եւ անվիճելի ճշմարտութիւններ չեն, որքան էլ պետական յայտարարութիւններում ներկայացուին հենց այդ կերպ։
Բայց Ադրբեջանում ընթացող գործընթացի քաղաքական իմաստը պատմաբանական բանավէճից լայն է։
Մի քանի ժամվա ընթացքում նոյն ուղերձի շուրջ հաջորդաբար յայտնուեցին ալբանաուդիական կրոնական համայնքը, հասարակական կազմակերպութիւնները, պետական տեղեկատուական հարթակները եւ Գիտությունների ազգային ակադեմիան։ Այդ հաջորդականութիւնը ցոյց է տալիս թեմայի պետական մակարդակ տեղափոխուելը։ Դրա վերջնական նպատակի մասին դեռ վաղ է հաստատական դատողութիւն անել, սակայն ազդեցութիւնը պարզ է՝ Արցախի հայկական մշակութային ներկայութեան հարցն աստիճանաբար վերածուում է պետական քաղաքական խօսքի մասի։
Հայաստանում այդ թեման կանխատեսելիորեն ցավոտ է։ Արցախը հայաթափուած է ընդամենը երեք տարի առաջ։ Մարդիկ կորցրած են տունը, գերեզմանները, եկեղեցիները եւ իրենց պատմական միջավայրը։ Գանձասարի կամ Դադիվանքի հայկականութեան վիճարկումը այդ պայմաններում պարզապես պատմագիտական տեսակետ չի ընկալուելու։ Այն անմիջապես դիպչում է կորստի ամենազգայուն կետին։
Բաքուն դա չի կարող չհասկանալ։ Երեւանն էլ պէտք է հասկանայ մի ուրիշ բան։
2025 թվականի օգոստոսին Վաշինգտոնում խաղաղութեան համաձայնագրի տեքստը նախաստորագրվեց, սակայն 2026 թվականի սեպտեմբերի դրութեամբ վերջնական համաձայնագիրը դեռ ստորագրված չէ։ Նույնիսկ ստորագրութիւնից յետոյ պատմական յիշողութեան, մշակութային ժառանգութեան եւ ինքնութեան շուրջ վեճերը չեն անհետանալու։
Խաղաղութիւնը շատ աւելի մեծ ու երկար աշխատանք է, քան պարզապես կրակոցների դադարեցումը, եւ այսպիսի պատմական ու մշակութային վեճերը միայն Հարաւային Կովկասին բնորոշ չեն։ Վրաստանն ու Ադրբեջանը տասնամեակներ շարունակ ռազմավարական գործընկերներ են, ունեն խոշոր էներգետիկ եւ տրանսպորտային նախագծեր, սակայն մինչեւ հիմա չեն լուծել Դաւիթ Գարեջայի վանական համալիրի շուրջ սահմանային եւ պատմական վեճը։ 2019-ին այնտեղ նոյնիսկ վրացի հոգեւորականների եւ ադրբեջանցի սահմանապահների միջեւ լարվածութիւնը չի մեղմուել։ Այդ հակասութիւնը չի վերացրել երկու պետութիւնների համագործակցութիւնը։
Հայաստանի եւ Վրաստանի միջեւ նաեւ տարիներ շարունակ շարունակւում են եկեղեցական ժառանգութեան վեճերը։ Վրաց ուղղափառ եկեղեցին հավակնութիւններ է ներկայացրել Լոռու եւ Տավուշի մի շարք վանքերի նկատմամբ, հայկական եկեղեցին իր հերթին բարձրացրել է Թբիլիսիի եւ Ախալցխայի հայկական եկեղեցիների սեփականութեան հարցերը։ Այդ խնդիրները գոյութիւն ունեն երկու երկրների դիւանագիտական յարաբերութիւնների կողքին եւ կառավարվում են առանց ռազմական հակամարտութեան։
Հենց սա է Հայաստանի համար կարեւոր դասը։ Գանձասարի շուրջ յուրաքանչյուր ադրբեջանական յայտարարութիւն չպէտք է վերածուի ազգային լալահառաչ հիստերիայի։ Իհարկե լռել էլ չի կարելի։ Պէտք է ունենալ փաստաթղթավորված, գիտականորեն ամուր եւ միջազգային լեզւով ներկայացուող պատասխան՝ արձանագրութիւններով, ձեռագրերով, ճարտարապետական ուսումնասիրութիւններով, ժամանակակիցների վկայութիւններով, օտարերկրյա գիտնականների աշխատութիւններով։
Պատմութիւնը պաշտպանւում է ձեռագրերով, արխիվով, գիտութեամբ եւ միջազգային ինստիտուտներում հետեւողական աշխատանքով։ Ադրբեջանն այս պահին հենց այդ տարածքն է զբաղեցնում՝ իր պատմական քաղաքականութիւնը տեղափոխելով հասարակական կազմակերպութիւններից ակադեմիա եւ պետական հաղորդակցութեան համակարգ։
Հայաստանը նաեւ պէտք է ինստիտուցիոնալ պատասխան ունենայ։
Խաղաղութեան պայմանագիրը, երբ ստորագրվի, կարող է փակել ռազմական հակամարտութեան իրավական էջերից մէկը, բայց այն չի փակելու պատմութեան, յիշողութեան եւ ժառանգութեան շուրջ վեճերը։ Կովկասում պետութիւնները դեռ երկար վիճելու են եկեղեցիների, տեղանունների, ձեռագրերի, միջնադարյան իշխանների եւ պատմական սահմանների շուրջ։
Այդ վեճերը կառավարելի պահելը նաեւ խաղաղութեան քաղաքականութիւն է։ Գանձասարի շուրջ այսօր կատարվողը հենց այդ նոր իրականութեան առաջին լուրջ փորձերից է։
Կրակը կարող է դադարել սահմանին։ Պատմութեան համար պայքարը դրանից յետոյ էլ շարունակուելու է։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
