Աշխարհը փոխած հայ գիտնականների հայտնի ու անհայտ գյուտերը
09-09-2026 14:44 Գիտութիւն եւ տեխնոլոգիաներ
Գիտութիւնը մարդկութեան զարգացման ամենակարեւոր շարժիչ ուժերէն մէկն է։ Այն, ինչ ժամանակին կը թուի անհնար կամ անբացատրելի, գիտութեան առաջընթացի շնորհիւ աստիճանաբար դարձած է հասկանալի եւ հասանելի։ Գիտական հայտնագործութիւնները փոխած են մեր առօրեան՝ սկսած բժշկութենէն մինչեւ տրանսպորտ, էներգետիկա եւ տիեզերական հետազօտութիւններ։ Այս համամարդկային գործընթացին իրենց ծանրակշիռ ներդրումը ունեցած են նաեւ հայ գիտնականներն ու գիւտարարները։
Հովհաննես Ադամեան
Հովհաննես Ադամեան հայ նշանաւոր ինժեներ եւ գիւտարար էր, ում աշխատանքը վճռորոշ նշանակութիւն ունեցաւ գունաւոր հեռուստատեսութեան զարգացման պատմութեան մէջ։ Նա ծնած է 1879 թուականի փետրվարի 5-ին Բաքու՝ նավթարդիւնաբերող ընտանիքի մէջ, իսկ կրթութիւնը ստացած է Մյունխենի, Ցյուրիխի եւ Բեռլինի համալսարաններուն՝ մասնագիտանալով տեխնիկական գիտութիւններու ոլորտին։
Գերմանիոյ մէջ Ադամեան սեփական միջոցներով հիմնած էր լաբորատորիա, ուր իրականցուցած էր գիտափորձեր։ 1908 թուականին նա առաջիններէն էր, ով հիմնաւորեց էլեկտրականութեան միջոցով պատկերի հաղորդման հնարաւորութիւնը ու իրականացուց հաղորդալարերով գունաւոր պատկերի փոխանցման առաջին փորձերը։ 1913 թուականին տեղափոխուելով Ռուսաստան՝ նա շարունակեց իր հետազօտութիւնները Սանկտ Պետերբուրգում։ Այդ տարիներուն նա ստացած է 21 արտոնագիր, որոնցից երկուսը վերաբերում էին հեռուստատեսութեան։
Ադամեանի գլխաւոր ներդրումը համարվում է գունաւոր հեռուստատեսութեան տեխնոլոգիայի մշակումը՝ հիմնուած երեք գույնի համադրութեան սկզբունքի վրայ։ Գունաւոր հեռուստատեսութիւն ստեղծելու իր նախագիծը նա անվանել էր «Հեռատես»։ Հեռակայ նրա առաջարկած համակարգի սկզբունքները կիրառուած են ԱՄՆ-ում 1950-ականներուն գունաւոր պատկերներու ցուցադրման համար։ Բացի տեխնիկական գիտութիւններու ոլորտին ցուցաբերած իր տաղանդէն, Ադամեան տիրապետած է մի քանի եվրոպական լեզուներու, հետաքրքրուած է գեղանկարչութեամբ, ճարտարապետութեամբ եւ երաժշտութեամբ։
Ռեյմոնդ Վահան Դամադեան
Ռեյմոնդ Դամադեան անունը սերտօրէն կապուած է մագնիսառեզոնանսային տոմոգրաֆիայի (ՄՌՏ) ստեղծման հետ։ Նա աշխարհում առաջին գիւտարարն էր, ով հայտնագործեց մագնիսական ռեզոնանսային պատկերի ախտորոշման սարքը, որը հնարաւորութիւն կը տայ զննել մարդու ներքին օրգանները՝ առանց վիրահատութեան։
Դամադեան ծնած է 1936 թուականին Նյու Յորքում՝ Հայոց ցեղասպանութենէն փրկուած ընտանիքի մէջ։ Դպրոցական տարիներուն Ռեյմոնդի ծնողները համոզուած էին, որ իրենց տղան աշխարհահռչակ ջութակահար պիտի դառնայ․ նա հաճախած է յայտնի Ջուլիարդի երաժշտական դպրոց։ Տաղանդաւոր պատանին հասցուցած է նոյնիսկ մասնակցիլ մեծ թենիսի պատանեկան Դեյվիսի բաց առաջնութեան, բայց երբ տատիկը հիվանդացաւ ու մահացաւ քաղցկեղէն, նա որոշեց իր ունակութիւնները ուղղել բժշկագիտութեանն ու մարդկանց օգնելուն։
1956 թուականին ավարտած է Վիսկոնսինի համալսարանը մաթեմատիկայի բակալավրի աստիճանով, իսկ 1960-ին Ալբերտ Էյնշտեյնի անվան բժշկական քոլեջում ստացած է բժշկագիտութեան դոկտորի աստիճան։ 1977 թուականին Դամադեան ստեղծած է աշխարհի առաջին ամբողջ մարմնի ՄՌՏ սարքը, որ անվանած է «Indomitable» («Անկոտրում»)՝ ընդգծելով սարքի ստեղծման համար պահանջուած երկարատեւ ջանքերն ու աշխատանքը։ Ավելի ուշ նրա օգնական Լարի Մինկոֆի վրայ կատարված է մարդու մարմնի առաջին ամբողջական սկանաւորումը։
Դամադեան ստացած է 45-էն աւելի արտոնագիր իր ՄՌՏ սարքի կատարելագործման համար։ Նրա նորամուծութիւններու մէջ էին լիաչափ ՄՌՏ վիրահատարանը, ինչպէս նաեւ Stand-Up MRI-ը՝ միակ սարքը, որը հնարաւորութիւն կը տայ սկանաւորել պացիենտները կանգնած դիրքին։
Նա ընդգրկուած է Ազգային գյուտարարներու փառքի սրահում, ԱՄՆ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի կողմէ արժանացած է ԱՄՆ Տեխնոլոգիայի ազգային շքանշանին, իսկ նրա առաջին սարքը այժմ պահուած է Վաշինգտոնի Սմիթսոնեան թանգարանում։
Աննա Կազանջեան-Լոնգոբարդո
Աննա Կազանջեան ծնած է 1928 թուականին Նյու Յորքում․ նրա ընտանիքը եւս վերապրած էր Հայոց ցեղասպանութիւնը ու հաստատուած ԱՄՆ-ում։ Դեռ վաղ տարիքէն Աննան մեծ հետաքրքրութիւն կը ցուցաբերէր գիտութեան հանդեպ։ 1949 թուականին նա դարձած է առաջին կինը, որը Կոլումբիայի համալսարանում մեքենաշինութեան ոլորտում ստացած է բակալավրի, իսկ 1952-ին՝ մագիստրոսի աստիճան։
Կազանջեան առաջատար մասնագետներէն էր, ով զբաղած էր ԱՄՆ ռազմածովային ուժերու սուզանաւերու եւ ռազմական նավերու նավագնացութեան ու կառավարման համակարգերու նախագծմամբ։ Նա մասնակցած է «Saturn» եւ «Viking» տիեզերական համակարգերու ստեղծման, ինչպէս նաեւ «Atlas» բալիստիկ հրթիռներու թռիչքային հաշուարկներուն։
Նա առաջին կինն էր, ով իր մասնագիտական ձեռքբերումներու համար արժանացած է Կոլումբիայի համալսարանի ինժեներ-շրջանաւարտներու ասոցիացիայի բարձրագոյն պարգեւին՝ Էգլեսթոնի մեդալին։ Աննա Կազանջեան ներառուած է Նյու Յորքի «100 ազդեցիկ կանայք» ցանկին եւ պայքարած է կանանց իրաւունքներու պաշտպանութեան համար։
Արթուր Բուլբուլեան
Արթուր Բուլբուլեան ավիացիոն բժշկութեան եւ թթուածնային դիմակներու մշակման առաջամարտիկներէն է։ Նա ծնած է 1900 թուականին Կեսարիայի մօտակայքում, իսկ 1920-ին տեղափոխուած է ԱՄՆ, ուր շարունակած է իր կրթութիւնը եւ գիտական գործունէութիւնը։ Սովորած է Միդլբերիի քոլեջում, ապա Մինեսոտայի համալսարանում ստացած է ատամնաբուժական վիրաբույժի դոկտորի աստիճան, ինչէն ետք աշխատանքի անցած է Մայոյի կլինիկայի աէրոբժշկութեան բաժնում։
Բուլբուլեան նախագծած է A-14 եւ BLB թթուածնային դիմակները, որոնք նախատեսուած էին ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերու օդաչուներու համար։ Դիմակները առանձնանում էին ցրտադիմացկունութեամբ, ներկառուցուած միկրոֆոնով եւ կը թոյլատրեն օդաչուին խօսել ու սնուել առանց դիմակը հանելու։ Այս առանձնահատկութիւնները հատկապես կարեւոր էին երկարատեւ եւ բարձր ռիսկային ռազմական թռիչքներու ժամանակ։
Բուլբուլեանի ստեղծած դիմակները լայնօրէն կիրառուած են նաեւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն՝ ապահովելով ինչպէս օդաչուներու, այնպէս էլ բժշկական միջավայրին մէջ գտնուող հիւանդներու անվտանգութիւնը։
Լյութեր Ջորջ Սիմջեան
Լյութեր Ջորջ Սիմջեան հայազգի ամերիկացի նշանաւոր գիւտարար եւ ձեռներեց էր, ում հաճախ կը կոչեն «բանկոմատի հայր»։ Նա 200-էն աւելի արտոնագրի հեղինակ է՝ հիմնականում օպտիկայի, էլեկտրոնիկայի, ավիացիայի եւ բժշկական տեխնոլոգիաների ոլորտներուն։
Սիմջեան ծնած է Այնթապում, վերապրած Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ 1920 թուականին տեղափոխուած է ԱՄՆ։ Նա գիտական ու ինժեներական գործունէութիւնը սկսած է Եյլի համալսարանի բժշկական դպրոցում, ուր ղեկավարած է լուսանկարչութեան բաժինը եւ ստեղծած է մի շարք բժշկական սարքաւորումներ։
1939 թուականին Սիմջեան առաջարկած է ինքնասպասարկման բանկային սարքաւորում։ 1960-ականներու սկզբին Նյու Յորքի City Bank-ը փորձարկած է նրա սարքը, որը լուսանկարում էր ավանդադրվող փաստաթղթերն ու կանխիկ դրամը։ Թէեւ այն ժամանակ գիւտը լայն տարածում չստացած է, Սիմջեանի մշակած սկզբունքները հիմք դարձած են ժամանակակից բանկոմատներու համար։
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն նա ստեղծած է օդաչուներու ուսուցման հատուկ ռազմական սարք, որը օգտագործուած է ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերու կողմէ։ Սիմջեան հեղինակած է նաեւ հեռուստատեսային հուշարարի, բժշկական ուլտրաձայնային սարքերու եւ բազմաթիւ այլ տեխնիկական լուծումներու արտոնագրեր։
Հայազգի գիւտարարն իր վերջին արտոնագիրը ստացած է 92 տարեկան հասակում՝ մահուան ընդամենը ամիսներ առաջ՝ ապացուցելով իր անսպառ նվիրումը նորարարութեանն ու գիտութեան։
Գիտութեան պատմութիւնը ցոյց կու տայ, որ մեծ հայտնագործութիւնները ծնունդ կու տան հետաքրքրութենէն, համառութենէն եւ աշխարհը փոխելու ցանկութենէն։ Հայ գիտնականներու թողած ժառանգութիւնը վկայութիւն է, որ ամեն մէկ նոր գաղափար կրնայ դառնալ մարդկութեան ապագան փոխող կարեւորագոյն հայտնագործութեան սկիզբ։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
