1in.am Բաքվից եկած մի տեխնիկական նորութիւն իրականում Հարաւային Կովկասի ապագայի մասին քաղաքական յայտարարութիւն է։
«Ազերէներջին» աւարտած է Հայաստան-Ադրբեջան սահմանից դեպի Նախիջեւան էլեկտրահաղորդման գծի նախագծումը։ Ջաբրայիլից դեպի հայկական սահման կառուցուող 74 կիլոմետրանոց, 330 կիլովոլտանոց երկշղթա գիծն արդէն գրեթէ պատրաստ է։ Նախիջեւանում ալ տարածք է հատկացուած փոխակերպիչ ենթակայանի համար, որը պէտք է դառնայ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի միջեւ ապագայ էլեկտրական կապի առանցքային հանգոյցներից մէկը։ Բաքուն այս ամբողջ համակարգը բացայայտ կապում է TRIPP-ի էներգետիկ բաղադրիչի հետ։
Այլ կերպ ասած՝ ճանապարհից եւ երկաթուղուց յետոյ TRIPP-ի քարտէզի վրայ յայտնուում է ալ էլեկտրականութիւնը եւ սա կարող է շատ աւելի կարեւոր լինել, քան կը թուի։
XX դարի աշխարհաքաղաքականութիւնը կառուցուած էր նավթամուղերի շուրջ։ XXI դարի աշխարհաքաղաքականութեան կարեւոր ենթակառուցուածքներից մէկը պիտի ըլլայ էլեկտրացանցը։ Թվայնացումը, արհեստական բանականութիւնը, տվյալների կենտրոնները, էլեկտրական տրանսպորտն ու վերականգնուող էներգետիկան էլեկտրաէներգիան դարձնում են ոչ միայն ապրանք, այլեւ ռազմավարական կապ։
Խողովակաշարը կապում էր հանքավայրը շուկային։ Էլեկտրացանցը կարող է կապել ամբողջ տարածաշրջանները միմեանց։
Բաքուն դա արդէն դիտարկում է հենց այդ տրամաբանութեամբ։ Ադրբեջանի էներգետիկայի նախարար Փարվիզ Շահբազովը յայտարարում է, որ նպատակն է Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջեւ նավթի եւ գազի շուրջ կառուցուած Արևելք–Արևմուտք էներգետիկ համակարգը լրացնել էլեկտրաէներգիայի եւ կանաչ էներգիայի միջանցքներով՝ Կասպից ծովի եւ Կենտրոնական Ասիայի էներգիան հասցնելով Թուրքիա եւ եվրոպական շուկաներ։
Այս քարտէզի մէջ Հայաստանը այլեւս պարզապես այն տարածքը չէ, որը բաժանում է Ադրբեջանի հիմնական մասը Նախիջեւանից՝ այն կարող է դառնալ այն հանգոյցը, որը դրանք միացնում է։ Երեսուն տարի Հայաստանի աշխարհաքաղաքականութեան ամենամեծ խնդիրներից մէկը փակուղին էր։ Փակ սահմանները Հայաստանին զրկում էին ոչ միայն ճանապարհներից, այլեւ աշխարհագրութեան տնտեսական արժէքէն։ Տարածքը կար, բայց տարանցումը՝ ոչ։ Հայաստանը գտնուեցաւ Արևելքի եւ Արևմուտքի միջեւ, սակայն այդ դիրքը չէր կարողանում վերածել կապիտալի։
TRIPP-ի իրական նշանակութիւնը հենց այստեղ է։ Եթէ Հայաստանի տարածքով անցնեն երկաթուղի, ավտոճանապարհ, թվային կապ, իսկ հետագայում ալ էլեկտրաէներգետիկ գծեր, ապա երկրի աշխարհագրութիւնը սկսում է աշխատել երկրի օգտին, բայց այստեղ Հայաստանի համար անհրաժեշտ է մի սկզբունքային տարբերակում՝ Հայաստանը չպէտք է լինի պարզապես տարածք, որով Ադրբեջանը միանում է Նախիջեւանին եւ Թուրքիային։ Հայաստանը պէտք է լինի այդ տարածաշրջանային էներգետիկ համակարգի լիարժեք մասնակիցը։ Սրանք բոլորովին տարբեր տնտեսական մոդելներ են։
Առաջինի պարագային Հայաստանը ունի գիծ իր տարածքում եւ ստանում է տարանցման որոշ եկամուտ։ Երկրորդի պարագային հայկական էներգահամակարգը միանում է Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի համակարգերին, կարողանում է էլեկտրաէներգիա գնել, վաճառել, փոխանակել եւ տարբեր ուղղութիւններով տեղափոխել։
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան այս տարուան հունվարին արդէն խօսած է հենց այդ տրամաբանութեան մասին՝ առաջարկելով Հայաստանի էներգահամակարգը կապել Թուրքիայի եւ Ադրբեջանի համակարգերին։ Նրա փաստարկն այն էր, որ դա Հայաստանի համար կբացի աւելի մեծ շուկաներ, իսկ փոխկախուածութիւնը կդառնայ անվտանգութեան լրացուցիչ երաշխիք։ Սա խաղաղութեան շատ աւելի լուրջ տեսութիւն է, քան բազմաթիւ յայտարարութիւնները։
Եթէ Ադրբեջանը Հայաստանի տարածքով միանում է Նախիջեւանին եւ Թուրքիային, իսկ Հայաստանը չի ստանում համարժեք հասանելիութիւն տարածաշրջանային շուկաներին, առաջանում է ոչ թէ փոխկախուածութիւն, այլ միակողմանի տարանցում։ Այդ պատճառով Հայաստանի բանակցային խնդիրը պէտք է լինի ոչ միայն գծի անցկացման պայմանները, այլ ամբողջ էներգետիկ ճարտարապետութեան մէջ սեփական տեղը։
Հայաստանն արդէն էլեկտրական կապ ունի Իրանի եւ Վրաստանի հետ։ Թուրքիային եւ Ադրբեջանին միացումը տեսականօրէն կարող է այն վերածել չորս ուղղութեամբ աշխատող էներգետիկ հանգոյցի։ Այդ պարագային Հայաստանը կարող է ոչ միայն սեփական արտադրանքը արտահանել, այլեւ մասնակցել տարածաշրջանային էլեկտրաէներգիայի փոխանակմանը եւ տարանցմանը։ Այստեղ արդէն աշխարհատնտեսութիւնը սկսում է փոխել աշխարհաքաղաքականութիւնը։
Տասնամեակներ շարունակ Հայաստանի էներգետիկ անվտանգութեան գլխաւոր սկզբունքը մեկուսացումն էր՝ ունենալ սեփական արտադրութիւն եւ հնարաւորինս քիչ կախուած լինել հակամարտող հարեւաններից։ Դա պատերազմական տարածաշրջանի տրամաբանութիւն էր։
Խաղաղ տարածաշրջանի տրամաբանութիւնը հակառակն է՝ ունենալ հնարաւորինս շատ կապեր, մատակարարներ, շուկաներ եւ ուղղութիւններ։
Անվտանգութիւնը երբեմն պատն է, երբեմն ալ անվտանգութիւնը բազմաթիւ դռներ ունենալն է։
Բաքվի յայտարարութեան մէջ, սակայն, կայ ալ զգուշացնող հանգամանք։ Ադրբեջանական պաշտոնական բառապաշարում շարունակում է օգտագործուիլ «Զանգեզուրի միջանցք» ձեւակերպումը, մինչդեռ TRIPP-ի հիմքում Հայաստանի ինքնիշխանութիւնը ու իրաւազորութիւնն են։ Հետեւաբար ենթակառուցուածքային ինտեգրումը պէտք է զարգանայ ոչ թէ ինքնիշխանութեան հաշուին, այլ հենց ինքնիշխան պետութիւնների փոխադարձ շահի հիման վրայ։ Սա այն սահմանն է, որտեղ տնտեսական հնարաւորութիւնը հանդիպում է քաղաքական պատասխանատվութեան։
Բաքուն արդէն նախագծում է գիծը։ Նախիջեւանում արդէն տեղ է հատկացուած ենթակայանին։ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը քննարկում են էլեկտրահամակարգերի փոխկապակցման ապագայ գիծը, այսինքն՝ տարածաշրջանի ապագայ էներգետիկ քարտէզը դադարում է լինել տեսութիւն եւ սկսում է վերածուել ինժեներական նախագծի։
Հայաստանի խնդիրը հիմա այդ քարտէզի վրայ պարզապես ճանապարհ տրամադրելը չէ։ Մեր խնդիրը հանգոյց դառնալն է, որովհետեւ տարանցիկ տարածքը վարձ է ստանում իր աշխարհագրութենէն։ Հանգոյց պետութիւնը աշխարհագրութիւնը վերածում է ազդեցութեան եւ եթէ TRIPP-ը կարողանայ Հայաստանը փակ սահմանների միջեւ գտնուող երկրից դարձնել ճանապարհների, երկաթուղիների, տվյալների եւ էլեկտրաէներգիայի հատման վայր, ապա նրա ամենամեծ արդիւնքը գուցէ նոյնիսկ Ադրբեջանի եւ Նախիջեւանի կապը չլինի։
Այն պիտի լինի Հայաստանի աշխարհագրութեան վերադարձը հայկական տնտեսութիւն։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
