1in.am Շաքիի դեպքը ցոյց տուաւ, որ սահմանային մէկ միջադեպը կրնայ բացայայտել պետական անվտանգութեան շատ աւելի խոր խնդիրներ։ Այն մէկանգամից ցոյց տուաւ, որ խնդիրը միայն սահմանը հատելը չէ․ հարցը նաեւ այն է, թէ ինչպէս է աշխատում պետութիւնը վտանգի պահին, ինչ պատասխանատվութիւն կը կրի Ադրբեջանը եւ ինչքան ամուր են խաղաղութեան հիմքերը։
Պատահական չէ, որ Հայաստանի ինստիտուցիոնալ ընդդիմութիւնը այդպէս ալ չկարողացաւ այդ միջադեպէն ձեւաւորել հստակ քաղաքական պահանջ ու օրակարգ։
Փոխարենը կրկնեց արդեն ծանօթ պատկերը․ քաղաքական քննարկման տեղը զբաղեցրին ֆեյսբուքեան գրառումները, վիրաւորանքները ու փոխադարձ պիտակաւորումները։ Քաղաքական ուժերը չձեւակերպեցին պահանջներ ու լուծումներ, իսկ հանրային դաշտը արագ լցուեց աղմուկով։ Օրակարգ չձեւաւորուեց, ձեւաւորուեց հերթական աղմուկը։
Սա արդեն հաղորդակցութեան խնդիր չէ։ Սա քաղաքական կարողութեան խնդիր է։
Շաքիի միջադեպը ընդդիմութեան հնարաւորութիւն էր տալիս ձեւակերպել հստակ քաղաքական օրակարգ՝ սկսելով սահմանային անվտանգութեան համակարգի ամբողջական գնահատումէն։
Կարելի էր պարզ հարցեր դնել՝ ինչպէս է զինծառայողը հատած պետական սահմանը, որտեղ է եղած անվտանգութեան բացը, ինչն է աշխատած, ինչն է ձախողած, եւ որքան արագ ու համակարգուած է արձագանգած պետութիւնը։
Կարելի էր հարցը բերել խորհրդարան, առաջարկել նման միջադեպերու մշտական քննութեան մեխանիզմ, միջազգային գործընկերներու առաջ բարձրացնել պատասխանատվութեան թեման եւ Բաքուէ պահանջել բացատրութիւն։
Սա նաեւ հնարաւորութիւն էր խօսելու սահմանազատման իրական բովանդակութեան մասին։ Սահմանը միայն տեղադրված սահմանային սիւնը չէ։ Այն պետութեան մշտական ներկայութիւնն է՝ իր տարածքը վերահսկելու, վտանգը կանխելու եւ յուրաքանչյուր խախտման արագ ու հստակ արձագանգելու կարողութեամբ։
Շաքիի դեպքը ցոյց տուաւ, թէ որքան իրական ու արդյունավետ է պետութեան ներկայութիւնը սահմանին։
Ընդդիմութիւնը կրնար այդ խնդիրը վերածել քաղաքական օրակարգի։
Չդարձրեց։
Սա արդեն ընդդիմադիր դաշտի աւելի խորքային թուլութիւնը կը բացայայտէ։ Միայն դժգոհելն ու քննադատելը դեռ քաղաքականութիւն չէ։
Քաղաքականութեան իմաստը խնդիրը օրակարգի, օրակարգը՝ լուծման, իսկ լուծումը՝ գործնական քայլի վերածելն է։ Հենց այս շղթան է այսօր հաճախ բացակայում ընդդիմադիր դաշտում։
Այս խնդիրը հիմա աւելի կարեւոր է, որովհետեւ Հայաստանը կը գործէ արագ փոխուող տարածաշրջանային միջավայրում։ Խաղաղութեան գործընթացը դեռ աւարտուած չէ, հաղորդակցութիւններու նոր համակարգ է ձեւաւորուում, իսկ արտաքին ուժերու դերն ու ազդեցութեան սահմանները վերադասաւորուում են։ Այս պայմաններում քաղաքական ուժի արժէքը չափուում է ոչ միայն իշխանութեան քննադատելու, այլ փոխուող միջավայրը հասկանալու եւ դրա համար հստակ պետական պատասխան ձեւակերպելու կարողութեամբ։
Այսպիսի պայմաններում սահմանային անգամ փոքր միջադեպը կրնայ շատ արագ վերածուել արտաքին քաղաքականութեան եւ տարածաշրջանային անվտանգութեան հարցի։
Երբեմն հենց փոքր միջադեպերն են բացայայտում մեծ համակարգերու խոցելիութիւնը։
Տարիներ շարունակ սահմանը Հայաստանում ընկալուած է որպէս շփման գիծ։ Պետական սահմանը, սակայն, պետականութեան ամենակոնկրետ դրսեւորումն է՝ այնտեղ են չափուում պետութեան վերահսկողութիւնը, ներկայութիւնը եւ պատասխանատվութիւնը։
Շաքիի միջադեպը հնարաւորութիւն էր այս հարցը դնելու ամբողջ խորութեամբ։ Բայց ընդդիմադիր դաշտի մէկ մասը տարիներ շարունակ աւելի շատ էներգիա է ծախսում հանրային կարծիքներու հետ կռուելու, քան քաղաքական օրակարգ ձեւաւորելու վրայ։ Այդ ձեւաչափը արագ արձագանգ է տալիս՝ լայքեր, տարածումներ, զայրոյթ, բայց հազուադեպ է վերածուում իրական քաղաքական ազդեցութեան։
Ժողովրդավարական քաղաքականութեան մէջ ընդդիմութեան գլխաւոր ակտիվը դժգոհութիւնը չէ։ Դժգոհութիւն միշտ կայ։ Գլխաւոր ակտիվը հասարակական խնդիրը քաղաքական պահանջի վերածելու կարողութիւնն է։
Շաքին դրա փոքր, բայց չափազանց ցուցադրական օրինակն էր։
Այս երեւույթի ամենավտանգաւոր հետեւանքը այն է, որ օրակարգ ու այլընտրանք չձեւաւորող ընդդիմութիւնը ժամանակի ընթացքում ակամա ամրացնում է հենց իշխանութեան դիրքերը։ Եթե իշխանութեան ամեն մէկ սխալէն ետք հասարակութիւնը տեսնում է ոչ թէ համոզիչ այլընտրանք, այլ միայն վիրաւորանք ու սոցիալական ցանցերու աղմուկ, իշխանութեան գլխաւոր առավելութիւնը կը դառնայ ընդդիմութեան թուլութիւնը։
Այդ դեպքում իշխանութեան առավելութիւնը կրնայ լինել ոչ թէ լավ կառավարումը, այլ պարզապես այն, որ մրցակիցներէն աւելի պատրաստ ու կանխատեսելի է։
Սա արդեն Հայաստանի քաղաքական համակարգի խնդիրն է։
Երկիրը չի կրնար անվերջ ընտրութիւն կատարել իշխանութեան սխալներու եւ ընդդիմութեան դատարկութեան միջեւ։
Հայաստանին պէտք են ուժեր, որոնք սահմանային միջադեպէն սահմանային քաղաքականութիւն կստանան, տնտեսական խնդրից՝ տնտեսական ծրագիր, արտաքին ճնշումից՝ արտաքին քաղաքական դիրքորոշում, պետական ձախողումից՝ ինստիտուցիոնալ լուծում։
Այդպիսի ուժերն են փոխում պետութիւնները։
Մնացածները պարզապես գրում են Ֆեյսբուքում։
Քաղաքական մասնակցութիւնը մարդկանց հետեւելը կամ բարձր խօսքին արձագանգելը չէ։ Փոփոխութիւնը սկսվում է այնտեղ, որտեղ խնդիրը դառնում է օրակարգ, օրակարգը՝ կազմակերպուած քաղաքական ուժ, իսկ քաղաքական ուժը՝ իրական որոշում։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
