1in.am Հայաստանում իր առաքելութիւնը ավարտող Ֆրանսիայի դեսպան Օլիվիե Դեկոտինյին Nouvelles d’Arménie Magazine-ին տուած հարցազրույցում իր երեք տարին ամփոփած է մի ձեւակերպմամբ, որը շատ աւելին է ըսում, քան սովորական դիվանագիտական գնահատականը։ Ֆրանսիան, իր խօսքով, Հայաստանի նկատմամբ ունի հստակ գիծ՝ «ամբողջական, անվերապահ եւ հետեւողական աջակցութիւն»։ Իսկ պատմական բարեկամութեան վրայ կառուցուած հարաբերութիւնը արդէն դարձած է ռազմավարական, բայց Դեկոտինյիի հրաժեշտի հարցազրույցը աւելի հետաքրքիր է որպէս Հայաստանի վերջին տարիների աշխարհաքաղաքական վերափոխման վկայութիւն՝ այն մօտիկէն հետեւած եվրոպացի դիվանագետի դիտանկիւնէն։
Նա Երեւան էր ժամանած 2023-ին՝ Արցախի հայաթափման եւ Հայաստանի հին անվտանգային համակարգի փլուզման պահին։ Հեռանում է մի երկրից, որը կը փորձէ իր անվտանգութիւնը ու արտաքին քաղաքականութիւնը կառուցել նոր սկզբունքով՝ Մոսկվայից կախուածութեան փոխարէն կառուցելով գործընկերութիւնների բազմաշերտ համակարգ, որը ընդլայնում է Հայաստանի ռազմավարական ինքնուրույնութիւնը ու ընտրութեան ազատութիւնը։
Դեսպանի ամենադիպուկ ձեւակերպումը այս մասին է․ Հայաստանը հասկացաւ, որ իր դաշնակիցները միշտ չէ, որ իր բարեկամներն են, իսկ բարեկամները՝ դաշնակիցները։ 2021-22 տարիներին, երբ վտանգն արդէն Հայաստանի միջազգայնօրէն ճանաչուած տարածքին էր վերաբերում, ռուսական անվտանգային համակարգը չաշխատեց։
Հարյուր հիսուն տարվա պաշտպանական պատկերացումը փլուզեց երկրի իրական սահմանին։
Հայաստանի համար վճռորոշն այստեղ մէկ կախուածութենէն մյուսին չանցնելն է։ Ռուսական հենարանի փլուզումէն հետեւութիւնը նոր հովանաւոր փնտռելը չէ, այլ այնպիսի անվտանգային համակարգ կառուցելը, որտեղ ոչ մէկ արտաքին ուժ Հայաստանի համար անփոխարինելի չի դառնում։
Ֆրանսիայի հետ հարաբերութիւնների նոր որակը հենց այս համատեքստում է կարեւոր։ Փարիզը դարձաւ ՆԱՏՕ-ի առաջին մայրաքաղաքը, որը ՀԱՊԿ անդամ Հայաստանին բացեց արեւմտեան ժամանակակից պաշտպանական համակարգերի հասանելիութիւնը։ Երեւանում ստեղծուեց ֆրանսիական պաշտպանական առաքելութիւն, իսկ ռազմական համագործակցութեանը յաջորդեցին ենթակառուցվածքային ծրագրերը, ներդրումային կապերը ու աջակցութիւնը Հայաստանի եվրոպական մերձեցմանը։ Այսպիսով պատմական բարեկամութիւնը աստիճանաբար ձեռք է բերում ռազմավարական հարաբերութեան ինստիտուցիոնալ հիմք։
Սակայն Ֆրանսիայի հետ մերձեցման իմաստը Ռուսաստանին նոր հովանաւորով փոխարինելը չէ։ Հայաստանը այսօր միաժամանակ խորացնում է հարաբերութիւնները Եվրոպայի, Միացեալ Նահանգների, Հնդկաստանի, Չինաստանի, Ծոցի երկրների եւ Իրանի հետ։ Սա սոսկ արտաքին կապերի ընդլայնում չէ․ Հայաստանը կը փորձէ Ռուսաստանից՝ մէկ կենտրոնից կախուած անվտանգութեան մոդելը փոխարինել փոխլրացնող գործընկերութիւնների համակարգով՝ մեծացնելով սեփական ռազմավարական ինքնուրույնութիւնը։
Նույն կախուածութիւնը Հայաստանը պէտք է հաղթահարի նաեւ տնտեսութեան մէջ:
Տասնամյակներ շարունակ ռուսական շուկան Հայաստանի համար եղած է ոչ միայն արտահանման հիմնական ուղղութիւններից մէկը, այլեւ քաղաքական ազդեցութեան գործիք։ Երբ շուկայի հասանելիութիւնը կարող է սահմանափակուիլ Երեւանի արտաքին քաղաքական ընտրութիւնների պատճառով, տնտեսական կախուածութիւնը վերածուում է քաղաքական խոցելիութեան։ Դեկոտինյիի ձեւակերպմամբ՝ Ռուսաստանը հենց այստեղ է դառնում անվստահելի առեւտրային գործընկեր․ շուկայի հասանելիութիւնը վերածուում է քաղաքական ճնշման գործիքի։ Եվրոպայի արձագանքը հակառակ տրամաբանութեամբ էր՝ ռուսական սահմանափակումներին պատասխանել հայկական ապրանքների համար եվրոպական շուկայի հասանելիութիւնը ընդլայնելով։
Տարբերութիւնը միայն շուկայի աշխարհագրութեան մէջ չէ՝ խնդիրը այն է, թէ տնտեսական կապը կախուածութիւն է ստեղծում, թէ՝ կանոններով պաշտպանուած հնարաւորութիւն։ Մի դեպքում շուկայի դուռը կարող է փակուիլ քաղաքական անհնազանդութեան համար, մյուս դեպքում այն բաց է մնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ պահպանուում են հստակ եւ բոլորի համար նոյն կանոնները։
Եվրոպան, սակայն, ամենեւին աւելի հեշտ գործընկեր չէ։ Եվրոպական շուկան պահանջում է որակ եւ մրցունակութիւն, եվրոպական քաղաքական համակարգը՝ իրավունքի գերակայութիւն, ազատութիւններ եւ ուժեղ հաստատութիւններ։ Պատահական չէ, որ Հայաստանի եվրոպական մերձեցման մասին խօսելիս Դեկոտինյին միաժամանակ զգուշացնում է մամուլի ազատութեան ցուցանիշների վատթարացման մասին։
Սա է հովանաւորութեան եւ ինտեգրման տարբերութիւնը։
Հովանաւորը հավատարմութիւն է պահանջում։ Համակարգը՝ համապատասխանութիւն կանոններին։
Հայաստանի նոր արտաքին քաղաքականութիւնը պէտք է կառուցուի հենց այդ տրամաբանութեամբ՝ տարբեր պաշտպանական գործընկերներ, տարբեր շուկաներ, տարբեր տնտեսական կապեր եւ հնարավորինս քիչ անփոխարինելի կախուածութիւններ։
Դեկոտինյին հարցազրույցում կ'ըսէ նաեւ մի պարզ, բայց կարեւոր բան․ Հայաստանը փոքր երկիր է, բայց երեխայ չէ։ Այն կարող է որոշումներ ընդունել եւ սեփական շահերը սահմանել։ Փոքր պետութեան ուժը մեծ տերութեան նմանուելը չէ։ Նրա ուժը ընտրութեան հնարաւորութիւնը չկորցնելն է։ Հետեւաբար Ֆրանսիայի ամենամեծ ծառայութիւնը Հայաստանին այն չի լինի, եթէ դառնայ նրա նոր հովանաւորը։ Ֆրանս-հայկական ռազմավարական հարաբերութիւնը իր իրական նպատակին կհասնի, եթէ օգնի Հայաստանին դառնալ այնպիսի պետութիւն, որն այլեւս հովանաւորի կարիք չի ունենար։
Դեկոտինյին հեռանում է՝ յիշեցնելով, որ մեծ տերութեան ուժը նաեւ նրա հուսալիությունն է՝ խոստումը պահելու կարողութիւնը։
Հայաստանի համար այդ մտքի հակառակ կողմը աւելի կարեւոր է։ Ինքնիշխանութիւնը սկսում է այնտեղ, որտեղ որեւէ բարեկամի կորուստ այլեւս չի նշանակում պետութեան անվտանգութեան, տնտեսութեան կամ ապագայի կորուստ։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
