armenpress.am Ավելի քան մի քանի տասնամյակ թվային մեդիան եւ որոնողական համակարգերը աշխատած են մի պարզ շղթայով. տեղեկութիւնը հրապարակուած էր կայքում, մի քանի բառով որոնման պարագայում որոնողական համակարգը առաջարկած էր հղումների ցանկ, ընթերցողը սեղմած է իր նախընտրած հղման վրայ, այցելած կայք, գուցէ այնտեղ ընթերցած այլ նյութեր ևս:
Այս շղթայի յուրաքանչյուր օղակ ունէր իր արժէքը։ Տեսանելիութիւնը վերածուած էր այցելութեան, այցելութիւնը՝ լսարանի, իսկ լսարանը՝ եկամտի, բաժանորդագրութեան կամ այլ տեսակի փոխհարաբերութեան։ Այս ողջ համակարգի հիմքում մի պարզ մոդել էր՝ մարդը պէտք է անցնի քո կայք, որպէսզի դու կարողանաս նրա ուշադրութիւնը վերածել արժէքի։ Այսօր այդ մեխանիզմը աշխատում է այլ տրամաբանութեամբ. որոնողական համակարգերը աւելի ու աւելի հաճախ փորձում են ոչ թէ պարզապես գտնել եւ ցուցադրել տեղեկութեան աղբիւրը, այլ անմիջապէս պատասխանել օգտատիրոջ հարցին։
Արհեստական բանականութեամբ աշխատող համակարգերը կարող են տարբեր աղբիւրներից հավաքել փաստերը, համադրել դրանք եւ ներկայացնել մէկ ամբողջական պատասխան՝ առանց օգտատիրոջը պարտադրելու անցնել սկզբնաղբիւրի կայք։ Արդիւնքում ձեւաւորւում է նոր իրավիճակ․ լրագրութիւնը կարող է հասնել ընթերցողին՝ առանց նրան լրատվամիջոցի կայք բերելու։
Սա է «զրո քլիքով» տեղեկութեան տարածման ամենակարեւոր հետեւանքը։ Եւ դրա ազդեցութիւնը շատ աւելի մեծ է, քան այցելութիւնների նվազումը. փոխւում է մեդիայի եւ լսարանի հարաբերութեան այն մոդելը, որի վրայ վերջին տասնամյակների ընթացքում կառուցուած է թվային մեդիա տնտեսութեան զգալի մասը։ Եւ այստեղ ամենակարեւոր հարցն է՝ ինչ է տեղի ունենում ընթերցողի եւ տեղեկութեան այս նոր մոդելի «հանդիպումից» հետո: Ընթերցողին պէտք է ոչ միայն գտնել, այլեւ «հետ բերել»։ Այս փոփոխութեան մասին խօսելիս թվերը աւելի պատկերաւոր են արտայայտում իրավիճակը։
PPC Land-ի հրապարակած հոդվածը փաստում է՝ 2026 թվականի հուլիսին Similarweb-ի տվյալներով՝ ԱՄՆ-ի 100 խոշորագոյն մեդիա կազմակերպութիւնները մոտ 113 միլիոն դոլար են ծախսել վճարովի որոնման վրայ։ Այդ ծախսը մէկ տարվա ընթացքում աճել է 41 տոկոսով, իսկ 2023 թվականի հուլիսի համեմատ՝ 274 տոկոսով։ Վճարովի որոնումից ստացած այցելութիւնների թիվը կազմել է 23.7 միլիոն՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 39 տոկոսով։ Թվերի հետեւում բավական տարօրինակ պատկեր է. լրատվամիջոցները տարիներ շարունակ փորձել են այնպես անել, որ որոնման համակարգերը իրենց մոտ բերեն ընթերցողին։
Իսկ հիմա որոշ խոշոր մեդիա հրատարակիչներ աւելի ու աւելի շատ գումար են վճարում որոնման միջոցով այցելութիւններ ստանալու համար։ Եւ այդ ծախսերի արագ աճը տեղի է ունենում մի ժամանակ, երբ որոնման միջավայրը արմատապէս փոխւում է, եւ ընթերցողին հասնելու հին ճանապարհը այլեւս նոյնքան կանխատեսելի չէ։ Մարդը կարդում է, բայց դու նրան չես տեսնում։ Ահա այստեղ «զրո քլիքով» որոնման գաղափարը դառնում է աւելի հետաքրքիր, քան պարզապես տեխնիկական տերմինը։ Մարդը կարող է կարդալ քո լրագրութեան արդիւնքը, բայց դու չտեսնես նրան։
Նա կարող է իմանալ քո հավաքած փաստերը, բայց չմտնել քո կայք։ Նա կարող է նույնիսկ օգտուել քո լրագրողի աշխատանքի հիման վրայ կազմուած պատասխանից եւ չիմանալ, որ այդ工作的 հետեւում կոնկրետ լրատվամիջոց կա։ Այս իրավիճակը հատկապես հետաքրքիր է մեդիայի համար, որովհետեւ լրատվամիջոցը կարող է կորցնել ոչ միայն մէկ այց։ Այն կարող է կորցնել ընթերցողի ճանապարհը դեպի իրեն։ Երբ մարդը մտնում է կայք, լրատվամիջոցը նրա հետ հարաբերութիւն կառուցելու հնարաւորութիւն ունի։ Նա կարող է կարդալ մէկ նյութ, հետո մէկ ուրիշը, բաժանորդագրվել, միանալ տեղեկագրին, ներբեռնել հավելուածը կամ պարզապես հաջորդ օրը նորից վերադառնալ։ Եթե ամբողջ տեղեկութիւնը մարդուն տալիս է մէկ այլ համակարգ, այդ հարաբերութեան առաջին եւ ամենակարեւոր մասը տեղի է ունենում ուրիշի տարածքում։
Դրա համար էլ խնդիրը շատ աւելի մեծ է, քան կայքի այցելութիւնների վիճակագրութիւնը։ Մեդիան արդեն սկսում է փոխել իր վարքը։ Digiday-ի եւ Arc XP-ի անցկացրած հարցումը, որին մասնակցել է 85 մեդիա կազմակերպութիւն, հրատարակիչ, ցոյց է տալիս, թէ ինչպես են լրատվամիջոցները փորձում հարմարվել այս փոփոխութեանը։ Հարցուածների 76 տոկոսը նշել է, որ նկատում է տեղեկութիւնը նախապէս ամփոփուած ձեւով ստանալու միտում։
61 տոկոսը նկատել է կայքի անմիջական այցելութիւնների նվազում, իսկ 47 տոկոսը նշել է, որ արհեստական բանականութեամբ որոնումը արդեն ազդել է այլ հարթակներից դեպի իրենց կայքեր եկող այցելութիւնների վրայ։ Հետեւաբար լրատվամիջոցները փորձում են իրենց ներկայութիւնը ապահովել ոչ միայն որոնման արդիւնքներում։ Նոյն հարցումը ցոյց է տալիս, որ մեդիաներն արդեն փոխում են իրենց աշխատանքի տարբեր մակարդակները։ Հարցուածների 85 տոկոսը հարմարեցնում է բովանդակութեան իր մոտեցումները, որպէսզի նյութերը աւելի հեշտ յայտնաբերվեն, ճիշտ ընկալուեն եւ որպէս աղբիւր օգտագործուեն AI համակարգերի կողմից, իսկ 76 տոկոսը դրա համար արդեն փոխել է բովանդակութեան կառուցուածքը եւ SEO մոտեցումները՝ որոնողական եւ AI համակարգերում դրա տեսանելիութիւնը բարելաւելու համար։
Միեւնույն ժամանակ, 62 տոկոսը համագործակցում է AI որոնման ընկերութիւնների հետ, իսկ 76 տոկոսը իր բովանդակութիւնը լիցենզավորում կամ տրամադրում է AI հարթակներին։ Միաժամանակ աճում է հետաքրքրութիւնը սեփական հարթակների նկատմամբ։ Մեդիաների 67 տոկոսը մեծացրել է իր ներկայութիւնը սոցիալական ցանցերում, 52 տոկոսը ներդրումներ է ավելացրել տեղեկագրերի, հավելուածների եւ փոդքասթների հրապարակման ուղղութեամբ։ Լրատվամիջոցները, կարծես, հասկանում են, որ այլեւս բավարար չէ պարզապես գտնուել այնտեղ, որտեղ մարդը որոնում է։
Պետք է նաեւ ունենալ այնպիսի կապ ընթերցողի հետ, որը կախուած չէ մէկ ուրիշի որոնումից։ Հարցը միայն տեխնոլոգիական չէ։ Այս ամենը կարելի էր սահմանափակել մեդիայի եւ տեխնոլոգիական ընկերութիւնների հարաբերութիւններով։ Բայց կա մէկ այլ փոփոխութիւն, որն աւելի մարդկային է։ Մարդը արհեստական բանականութեան համակարգերով ոչ միայն որոնում է, այլ նաեւ խօսում է դրանց հետ, հարցնում է, երբեմն շնորհակալութիւն է հայտնում, երբեմն վերադառնում նոյն խօսակցութեանը։ Այսինքն՝ այն, ինչ սկզբում ստեղծուած էր որպէս գործիք, աստիճանաբար կարող է դառնալ մարդու առօրյա վարք։ Եւ հենց այստեղ է, որ վերջին ուսումնասիրութիւններից մէկը հետաքրքիր նոր շերտ է ավելացնում այս ամբողջ պատմութեան։ Երբ chatbot-ը պարզապես գործիք չէ։ Technology in Society գիտական ամսագրում օգոստոսին հրապարակուած հետազոտութեան հեղինակներ Գենյա Կոստկան եւ Հուի Չժոուն ուսումնասիրել են 7,027 մարդու՝ Գերմանիայից, Չինաստանից, Հարաւային Աֆրիկայից եւ ԱՄՆ-ից։
Հետազոտութեան նպատակներից մէկը եղել է հասկանալ, թէ մարդիկ ինչպիսի հարաբերութիւն են ձեւավորում ընդհանուր նշանակութեան chatbot-երի հետ, այդ թվում՝ ChatGPT-ի եւ DeepSeek-ի նման համակարգերի։ Հեղինակները ուսումնասիրել են chatbot-երի նկատմամբ հուզական կապի տարածուածութիւնը, դրա ձեւաւորման գործոնները եւ հետեւանքները։ Արդիւնքները հետաքրքիր են. chatbot օգտագործողների 48.06 տոկոսը համակարգը ընկալել է որպէս ընկեր։ 61.69 տոկոսը նշել է, որ օգտագործում է քաղաքավարի արտայայտութիւններ, օրինակ՝ շնորհակալութիւն։ 35.05 տոկոսն ասել է, որ մի քանի օր chatbot-ից չօգտուելուց հետո կարոտում է այն։ 39.57 տոկոսը նշել է, որ այդ զրույցները նվազեցնում են մենակութեան զգացումը։ 57.27 տոկոսը նշել է, որ chatbot-ի հետ շփւելիս իրեն ազատ է զգում ուրիշների դատողութիւնից, իսկ 67.55 տոկոսը՝ որ զգում է անձնական տարածքի կամ գաղտնիութեան որոշակի մակարդակ։ Ամենահետաքրքիր թվերից մէկը, թերեւս, սա է․ 20.94 տոկոսը նշել է, որ իր ամենախորը գաղտնիքը նախընտրում է կիսել chatbot-ի, այլ ոչ թէ ընկերների, ընտանիքի անդամների կամ այլ վստահելի մարդկանց հետ։
Իհարկե, այս թվերից չի կարելի եզրակացնել, որ մարդիկ պատրաստւում են փոխարինել իրենց մարդկային հարաբերութիւնները արհեստական բանականութեամբ։ Հետազոտութիւնը ինքն էլ այդքան պարզ եզրակացութիւն չի անում։ Հակառակը՝ հեղինակները գտել են, որ աւելի մեծ սոցիալական շփումներ ունեցող մարդիկ նաեւ կարող են աւելի ուժեղ կապուածութիւն ցուցաբերել chatbot-երի նկատմամբ։ Նրանց մեկնաբանութեամբ՝ արհեստական բանականութեան հետ ձեւաւորւող կապը կարող է որոշ դեպքերում լրացնել մարդկային հարաբերութիւնները, ոչ թէ պարզապես փոխարինել դրանք։ Այս արդիւնքը կարեւոր է մէկ այլ պատճառով։ Այն ցոյց է տալիս, որ արհեստական բանականութեան ուժը միայն այն չէ, որ այն արագ է։ Այն հասանելի է, չի հոգնում, չի ընդհատում։ Կարող է շարունակել նոյն խօսակցութիւնը։ Եւ որոշ մարդկանց համար ստեղծում է այնպիսի միջավայր, որտեղ նրանք իրենց աւելի ազատ են զգում։ Հենց այս հատկութիւնները կարեւոր դառնում են նաեւ տեղեկութեան սպառման տեսանկիւնից։ Երբ մարդը հարցնում է՝ «Ի՞նչ է տեղի ունեցել այսօր», «Ի՞նչ է նշանակում այս յայտարարութիւնը», «Ի՞նչ է կատարվում այս երկրում», «Ի՞նչ տարբերութիւն կա այս երկու տեսակետների միջեւ», արհեստական բանականութիւնը դադարում է լինել պարզապես որոնման նոր ձեւ։ Այն դառնում է տեղեկութեան միջնորդ։ Եւ այստեղ մեդիայի համար ամենակարեւոր հարցը կարող է լինել ոչ թէ այն, թէ քանի հոգի է տեսել իր վերնագիրը, այլ այն՝ արդեօք դու հայտնուել ես այնտեղ, որտեղ մարդը տեղեկութիւն է փնտրել։ Ի՞նչ անի լրատվամիջոցը։ Այս հարցի պատասխանը չի կարող լինել միայն՝ «պէտք է պարզապես աւելի լավ SEO անել»։
Միաժամանակ պէտք է վերանայել այն չափումները, որոնցով գնահատւում է լսարանի աճը։ Կայքի այցելութիւնների կողքին աւելի կարեւոր են դառնում վերադարձող ընթերցողների թիվը, ուղղակի այցելութիւնները, բաժանորդագրութիւնները, տեղեկագրերի եւ հավելուածների օգտագործումը, ինչպես նաեւ այն, թէ որքան հաճախ է լրատվամիջոցը հայտնւում AI համակարգերի պատասխաններում որպէս աղբիւր։ Այսինքն՝ անհրաժեշտ է միաժամանակ կառուցել մի քանի ուղի, որոնցով ընթերցողը կարող է գտնել, օգտագործել եւ կրկին վերադառնալ նոյն լրատվամիջոցին։ Իսկ բովանդակութեան հիմքում մնում է նոյն պահանջը՝ լինել ստուգուած, ճշգրիտ եւ ունենալ հստակ աղբիւր։ AI-ի տարածումը չի փոխում այդ չափանիշը, բայց փոխում է այն միջավայրը, որտեղ դրանց արդիւնքը պէտք է հասանելի եւ ճանաչելի լինի։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
