Գևորգ սրբազանի գործը. փակ դռներու հետևում մնացած հարցը
19-09-2026 17:25 Հայաստան Քաղաքականութիւն
1in.am Գարեգին Բ-ի եւ վեց բարձրաստիճան հոգեւորականներու դատավարութեան առաջին նիստին ամենահնչեղ նախադասութիւնը վարչապետի մասին էր՝ փաստաբան Արա Զոհրաբեանը յայտարարեց՝ Հայաստանի վարչապետը եպիսկոպոս նշանակելու կամ ազատելու իրաւասութիւն չունի։
Իրավական առումով սա անվիճելի ելակետ է։ Հայաստանի Սահմանադրութիւնը կրոնական կազմակերպութիւնները անջատում է պետութենէն եւ երաշխավորում անոնց գործունէութեան ազատութիւնը։ Նոյն Սահմանադրութիւնը ճանաչում է Հայ առաքելական եկեղեցու բացառիկ առաքելութիւնը հայ ժողովուրդի հոգեւոր կեանքին մէջ։ Վարչապետը եպիսկոպոս չի նշանակեր, կառավարութիւնը եկեղեցական աստիճան չի շնորհեր, պետական մարմինը չի կրնար որոշել եկեղեցական կանոնի բովանդակութիւնը կամ վերանայել հոգեւոր իշխանութեան կանոնական որոշումները։
Բայց այս գործի իրական հանգոյցը վարչապետը չէ։ Հանգոյցը Գեւորգ Սարոյանն է։
Սարոյանը եկեղեցուց դուրս եկած աշխարհիկ քաղաքական գործիչ չէ։ Նա երկար տարիներ ապրած է այդ համակարգի ներսին, ղեկավարած թեմ, կրել եպիսկոպոսական աստիճան եւ հետո հենց ներսէն վիճարկել կառավարման այն եղանակը, որ կը համարի եկեղեցու քաղաքականացման արտայայտութիւն։ Սեպտեմբերի 18-ին նա կրկին պնդեց՝ իր ընդվզման պատճառը եկեղեցին կուսակցութիւններու կամ արտաքին ուժերու քաղաքական գործիք դարձնելու վտանգն է։ Մայր Աթոռը իր հեռացման համար հրապարակած է լրիվ այլ հիմնաւորումներ՝ պաշտոնեական պարտականութիւններու թերացում, հոգեւորականներու նկատմամբ ճնշում, անհնազանդութիւն եւ թեմի աշխատանքի խաթարում։
Հենց այս հակասութիւնը գործը կարեւոր դարձնում է։ Հունվարի 10-ին Սարոյանն եպիսկոպոսն ազատեց Մասյացոտնի թեմի առաջնորդի պաշտօնէն։ Նա դիմեց քաղաքացիական դատարան, որովհետեւ եկեղեցու ներսին այդ կամայական որոշումը բողոքարկելու որեւէ հնարաւորութիւն չունի։ Հունվարի 16-ին դատարանը որպէս հայցի ապահովման միջոց պարտաւորեցաւ եկեղեցուն մինչեւ վերջնական դատական ակտը չխոչընդոտել իր պաշտօնաւարմանը եւ թեմի ֆինանսական լիազորութիւններու իրականացմանը։ Հունվարի 27-ին Գարեգին Բ-ի տնօրինութեամբ Սարոյանը կարգալոյծ հռչակուեց։ Դատախազութեան ներկայիս մեղադրանքը կապուած է հենց դատարանի այդ միջանկյալ ակտի կատարման ենթադրյալ խոչընդոտման հետ։
Այստեղ երկու իրավական սկզբունք բախվում են միմյանց՝ առաջինը եկեղեցական ինքնավարութիւնն է։ Եվրոպական դատարանի նախադեպային իրաւունքը շատ խիստ է այս հարցին։ Կրոնական համայնքի ինքնավար գոյութիւնը համարվում է կրոնական ազատութեան հիմնական բաղադրիչ, իսկ պետութիւնը պարտաւոր է պահպանել չեզոքութիւն եւ անաչառութիւն։ Ստրասբուրգի դատարանը Բուլղար ուղղափառ եկեղեցու շուրջ վեճին անգամ պետական աջակցութիւնը ներեկեղեցական կողմերէն մէկուն գնահատած է որպէս Կոնվենցիայի 9-րդ հոդվածի խախտում։ Սա պաշտպանական կողմի լուրջ փաստարկն է։ Պետութիւնը չի կրնար կաթողիկոսի փոխարէն որոշել եկեղեցական աստիճանի կանոնական վաւերականութիւնը։
Բայց Սարոյանի գործը դրանով չի սպառուիր։ Նրա պաշտօնը ունեցած է նաեւ իրավական, գույքային եւ կառավարչական հետեւանքներ։ Թեմի առաջնորդը տնօրինում է հաշիւներ, իրականացնում է ֆինանսական գործարքներ, ղեկավարում է իրավաբանական անձի գործունէութեան կարեւոր ուղղութիւնները։ Դատարանի հունվարին կայացրած որոշումն ալ հենց այդ լիազորութիւնները ժամանակավորապես պաշտպանել էր մինչեւ հիմնական հայցի քննութիւնը։
Այստեղ արդէն առաջանում է Հայաստանի համար շատ աւելի դժուար հարց։ Կրոնական ինքնավարութեան սահմանը ո՞ր կէտին է հանդիպում քաղաքացու դատական պաշտպանութեան իրաւունքին։ Սույն հարցի պատասխանը չի կրնար տրվել քաղաքական յայտարարութեամբ եւ չի կրնար փակուիլ «եկեղեցու ներքին գործ» ձեւակերպմամբ։ Եկեղեցական ինքնավարութիւնը չի վերացնում իրավական պատասխանատվութիւնը, իսկ քաղաքացիական դատարանը չի կրնար ստանձնել եկեղեցական իշխանութեան գործառոյթ։
Գեւորգ սրբազանի գործի արժէքը հենց այս սահմանը տեսանելի դարձնելու մէջ է։ Նա նաեւ աւելի անհարմար հարց է բերել դատարան՝ եկեղեցու ներսին տարաձայնութիւն ունեցող հոգեւորականը ի՞նչ իրական պաշտպանութեան միջոց ունի։ Մայր Աթոռը պնդում է՝ Սարոյանը խախտած է հնազանդութեան ուխտը եւ եկեղեցական կարգապահութիւնը։ Սարոյանը պատասխանում է՝ ներսի ատեանները չեն գործեր, իսկ իր բողոքը ծնած է եկեղեցու քաղաքականացման դէմ ընդվզումէն։
Այս հարցը շատ աւելի խորն է, քան որեւէ եպիսկոպոսի պաշտօնը։ Փակ համակարգերը կրնան երկար պահպանել արտաքին միասնականութեան տպաւորութիւնը, բայց այդ պատկերը հաճախ ծածկում է ներսին կուտակուած դժգոհութիւններն ու խորացող հակասութիւնները։ Կենսունակ հաստատութիւնը անոնցմէ չի խուսափիր․ այն ունի ներսէն բարձրացած հարցը լսելու, քննելու եւ համոզիչ պատասխան տալու կարողութիւն։
Հայ եկեղեցու համար Գեւորգ եպիսկոպոս Սարոյանը հենց այդ փորձությունն է։ Նրա բոլոր պնդումները դատարանում կրնան չհաստատուիլ։ Նրա յուրաքանչյուր գործողութիւն նոյնպէս ինքնաբերաբար իրավաչափ չի դառնում։ Նոյն չափանիշը վերաբերում է Մայր Աթոռին։ Կանոնական իշխանութեան գոյութիւնը ինքն իրենով չի պատասխանում հնարաւոր կամայականութեան, ներքին հաշվետուութեան կամ քաղաքական ներգրավուածութեան մասին բարձրացած հարցերուն։
Այս դատը չպետք է նեղացնել «Փաշինեան ընդդեմ Կաթողիկոսի» պարզունակ հակադրութեան շրջանակին։ Գործի կենտրոնին մարդ է, որ եկեղեցու ներսին վիճարկել է իր վերադասի որոշումը, դիմել քաղաքացիական դատարան եւ ստացած ժամանակաւոր դատական պաշտպանութիւն։ Դրանից ետք եկեղեցական իշխանութիւնը իրեն զրկած է աստիճանից, իսկ պետութիւնը քրեական վարույթ է սկսած դատական ակտի ենթադրյալ չկատարման հիմքով։
Այդ շղթայի յուրաքանչյուր օղակ առանձին իրավական քննութիւն է պահանջում ու հենց այստեղ դատարանի պատասխանատվութիւնը կը դառնայ պատմական։
Դատարանը չպետք է որոշի՝ ով է «իսկական» եպիսկոպոս։ Նրա խնդիրը շատ աւելի հստակ է՝ սահմանել պետութեան միջամտութեան իրավական սահմանները, ապահովել դատական ակտի պարտադիր ուժը եւ պահպանել եկեղեցու ինքնավարութիւնը՝ չվերածելով դատարանը եկեղեցական իշխանութեան փոխարինողի եւ եկեղեցին՝ քաղաքացիական իրաւունքի նկատմամբ արտոնեալ տարածքի։
Գեւորգ եպիսկոպոսի գործը վաղուց արդէն մէկ հոգեւորականի անձնական վէճը չէ։ Այս դատով Հայաստանը սահմանում է իրավական պետութեան սահմանները նաեւ եկեղեցու նկատմամբ՝ որքան հեռու կրնայ գնալ պետութիւնը եւ որքան հեռու կրնայ գնալ եկեղեցին։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԵՆ
