Հորմուզից մինչեւ Բաբ էլ-Մանդեբ․ էներգետիկ պատերազմը մտնում է նոր փուլ․ Շահան Գանտահարյան
05-10-2026 17:09 Լիբանան Հարցազրոյցներ
Տառաչափ՝
Մերձաւոր Արեւելքին ձեւաւորւում է ռազմաքաղաքական եւ էներգետիկ նոր իրավիճակ․ Հորմուզի նեղուցի շուրջ շարունակուող ճգնաժամին զուգահեռ սրվում է Բաբ էլ-Մանդեբի ուղղութիւնը, իսկ հութիների առաջխաղացումը նոր սպառնալիք է ստեղծում Սաուդեան Արաբիայի եւ համաշխարհային առեւտրային հաղորդակցութիւնների համար։ Միաժամանակ Վաշինգտոնը խուսափում է հութիների դէմ ուղղակի ռազմական ներգրավումից։ Ի՞նչ է փոխւում տարածաշրջանային ուժերի դասաւորութեան մէջ, եւ արդեօք աշխարհը կանգնած է էներգետիկ նոր ցնցումների շեմին։ Այս թեմայի շուրջ «Նոյեան Տապան»-ը զրուցել է քաղաքական վերլուծաբան Շահան Գանտահարյանի հետ։
– Եմենում վերջին զարգացումները կարծես նոր փուլ են բացում Մերձաւոր Արեւելքի պատերազմում։ Արդեօք կարելի է ասել, որ իրանական ճակատը որոշակիորեն երկրորդ պլան է մղւում։
– Եմենում արձանագրվող նոր սրացումը ցույց է տալիս, որ Մերձաւոր Արեւելքի հակամարտութիւնը տեղափոխւում է նոր աշխարհագրական ուղղութիւն։ Իրանական ճակատը չի վերացել, սակայն Եմենի ուղղութիւնը դարձել է դրա կարեւոր շարունակութիւնը։
Հութիների առաջխաղացումը եւ Բաբ էլ-Մանդեբի նկատմամբ վերահսկողութեան ընդլայնումը Թեհրանին հնարաւորութիւն են տալիս լրացուցիչ ճնշում գործադրել տարածաշրջանի եւ հատկապես էներգետիկ հաղորդակցութիւնների վրայ։ Վերջին շաբաթներին հութիները նաեւ հարվածներ են հասցրել Սաուդեան Արաբիայի էներգետիկ ենթակառուցուածքներին։
Այս իմաստով Եմենի ճակատի ակտիվացումը պէտք է դիտարկել ոչ թէ որպէս առանձին իրադարձութիւն, այլ որպէս Իրանի տարածաշրջանային ռազմավարութեան մաս։
– Այս իրավիճակում Բաբ էլ-Մանդեբը որքանո՞վ է կարեւոր Հորմուզի համեմատութեամբ։
– Բաբ էլ-Մանդեբը կարելի է դիտարկել որպէս Հորմուզի ռազմավարական զուգահեռը։ Եթե Հորմուզի փակումը սահմանափակում է Պարսից ծոցից նավթի արտահանումը, ապա Բաբ էլ-Մանդեբի վերահսկողութիւնը վտանգում է Կարմիր ծովով եւ Սուեզի ջրանցքով անցնող միջազգային առեւտրային հաղորդակցութիւնները։
Այսինքն՝ երկու նեղուցների նկատմամբ ճնշումը ստեղծում է համաշխարհային տնտեսութեան համար շատ աւելի լայն խնդիր։
Իրավիճակի առանձնահատկութիւնը այն է, որ Հորմուզի ճգնաժամի պայմաններում Սաուդեան Արաբիան իր նավթի արտահանման մի մասը տեղափոխել էր Կարմիր ծովի ուղղութիւն։ Հիմա, երբ Բաբ էլ-Մանդեբն էլ է հայտնուել հութիների ճնշման ներքոյ, այդ այլընտրանքային ճանապարհը նույնպես վտանգուած է։
– Այսինքն՝ խոսքը միայն ռազմական գործողութիւնների մասին չէ, այլ նաեւ համաշխարհային էներգետիկ շուկայի վրայ ճնշում գործադրելու՞։
– Այո՛։ Սա արդէն ռազմատնտեսական պատերազմի տրամաբանութիւն ունի։
Եթե միաժամանակ սահմանափակւում են նավթի փոխադրման երկու կարեւորագոյն հանգոյցները, շուկան անմիջապէս արձագանքում է։ Նավթի եւ վառելիքի գների աճը կարող է վերածուել գնաճի նոր ալիքի, իսկ դրա հետեւանքները զգալու են ոչ միայն տարածաշրջանի երկրները, այլեւ Եվրոպան, Ասիան եւ ԱՄՆ-ը։
Ուստի Բաբ էլ-Մանդեբի շուրջ զարգացումները պէտք է դիտարկել ոչ միայն որպէս Եմենի պատերազմի հերթական փուլ, այլ որպէս համաշխարհային էներգետիկ անվտանգութեան խնդիր։
– Այս իրավիճակում Սաուդեան Արաբիան կարծես հայտնւում է ամենախոցելի դիրքում։
– Սաուդեան Արաբիան իսկապէս առաջիններից է, որ զգում է այս ճնշումը։ Էր-Ռիադը միաժամանակ բախւում է Իրանի եւ հութիների կողմից ստեղծուող սպառնալիքներին։
Սաուդեան Արաբիան պատրաստւում է հութիների դէմ լայնածաւալ հակահարձակման, որի նպատակներից մէկը Կարմիր ծովի հաղորդակցութիւնների նկատմամբ վերահսկողութեան վերականգնումն է։ Սակայն ուշագրաւ է, որ ամերիկեան կողմը չի ցանկանում ուղղակիորեն ներգրավուել ռազմական գործողութիւններին։
– Ինչու՞ է Վաշինգտոնը խուսափում Սաուդեան Արաբիային ուղղակի ռազմական աջակցութիւն տրամադրելուց։
– ԱՄՆ-ի հաշուարկը բավական հասկանալի է։ Վաշինգտոնը չի ցանկանում բացել եւս մէկ լայնածաւալ ռազմական ճակատ՝ հատկապես այն պայմաններում, երբ արդէն իսկ մեծ ռազմական ռեսուրսներ է ծախսում Իրանի ուղղութեամբ։
Բացի այդ, հութիների դէմ ամերիկեան ուղղակի հարվածները կարող են հակառակ արդիւնքը տալ՝ նրանց մղելով ամբողջովին փակել կամ վտանգել Բաբ էլ-Մանդեբը։ Այդ դեպքում նավթի գների աճը կարող է աւելի արագանալ։ Սա հենց այն սցենարն է, որից Վաշինգտոնը փորձում է խուսափել։
– Այստեղ արդէն ամերիկեան ներքաղաքական գործոնը նույնպես կարեւոր է, հատկապես նոյեմբերյան միջանկյալ ընտրութիւնների նախօրեային։
– Անշուշտ։ Նավթի գների կտրուկ աճը անմիջականօրէն ազդում է ամերիկացի սպառողների վրայ եւ, հետեւաբար, նաեւ քաղաքական տրամադրութիւնների վրայ։
Եթե Վաշինգտոնը ներգրավուի նոր ռազմական ճակատի մէջ, իսկ դրա հետեւանքով վառելիքի գները բարձրանան, այդ քաղաքական գինը կարող է շատ ծանր լինել։
Հետեւաբար, ԱՄՆ-ի ներկայիս մոտեցումը կարելի է բնութագրել որպէս սահմանափակ ներգրավուածութիւն․ աջակցութիւն՝ հետախուզական եւ տեղեկատուական մակարդակով, բայց խուսափում՝ ուղղակի մարտական գործողութիւններից։
– Սակայն տարածաշրջանային այս գործընթացները միայն ամերիկեան ներքաղաքական հաշուարկո՞վ կարելի է բացատրել։
– Ոչ։ Այստեղ շատ աւելի լայն աշխարհաքաղաքական վերադասավորում է տեղի ունենում։
Իրաքում ամերիկեան ռազմական ներկայութեան նվազեցումը, Եմենի պատերազմում ուղղակի ներգրավումից խուսափելը, Սաուդեան Արաբիայի կողմից նոր պաշտպանական գործընկերութիւնների ձեւաւորումը եւ Ռուսաստանի հետ տարբեր ուղղութիւններով շփումների ակտիվացումը նոյն ընդհանուր տրամաբանութեան մաս են։
Տարածաշրջանի երկրները աստիճանաբար փորձում են նվազեցնել իրենց կախուածութիւնը մէկ ուժային կենտրոնից եւ ստեղծել այլընտրանքային անվտանգութեան ու տնտեսական կապեր։
– Եթե ռուս-ամերիկեան շփումները էներգետիկ ոլորտում իսկապէս ընդլայնվեն, դա շատ կարեւոր ազդանշան կլինի։ Էներգետիկ ռեսուրսները այսօր դարձել են ոչ միայն տնտեսական, այլեւ աշխարհաքաղաքական գործիք։
Մի կողմից՝ Հորմուզի շուրջ ստեղծուած իրավիճակն է, մյուս կողմից՝ Բաբ էլ-Մանդեբի սրացումը։ Այս պայմաններում աշխարհի խոշոր էներգետիկ դերակատարները ստիպուած են վերանայել իրենց յարաբերութիւնները, մատակարարման ուղիները եւ շուկայի կայունութեան ապահովման մեխանիզմները։
– Այսպիսով, ո՞րն է այսօր ձեւաւորուող ընդհանուր պատկերը։
– Պատկերը բավական հստակ է․ Հորմուզը շարունակում է մնալ ռազմավարական ճնշման գոտի, Բաբ էլ-Մանդեբը վերածւում է երկրորդ առանցքային ճակատի, իսկ էներգետիկ շուկան աստիճանաբար դառնում է պատերազմի գլխաւոր թիրախներից մէկը։
Այս ամենը նշանակում է, որ Մերձաւոր Արեւելքի պատերազմը այլեւս միայն տարածաշրջանային պատերազմ չէ։ Այն վերածւում է համաշխարհային առեւտրի, էներգետիկ անվտանգության եւ մեծ տերութիւնների յարաբերութիւնների վրայ ազդող գործընթացի։
Եթե Հորմուզն ու Բաբ էլ-Մանդեբը միաժամանակ երկարատեւ խափանումների ենթարկուեն, մենք կարող ենք գործ ունենալ ոչ միայն նոր ռազմական, այլեւ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի հետ։
Այսպիսով, այսօր ձեւաւորուող ռազմատնտեսական գլխաւոր հարցը ոչ միայն այն է, թէ ով է վերահսկում ռազմաճակատը, այլեւ՝ ով է վերահսկում էներգիայի եւ համաշխարհային առեւտրի կենսական ուղիները։
* Այս բնագիրը ինքնաշխատօրէն թարգմանուած է արհեստական բանականութեան (ԱԲ) կողմէ:
