1in.am Հայաստանի արտաքին առևտրի վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ երկրի տնտեսական կապերի աշխարհագրությունը փոխվում է։
Այս միտումը դեռ չի փոխել Հայաստանի տնտեսության կառուցվածքը, բայց արդեն փոխում է նրա տնտեսական հենարանների հարաբերակցությունը։
Այս տարվա առաջին ութ ամիսներին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը կազմել է 1 միլիարդ 652 միլիոն դոլար՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածից շուրջ 165 միլիոնով պակաս։ Նույն ընթացքում Եվրամիություն արտահանումը հասել է 650 միլիոն դոլարի՝ ավելանալով շուրջ 260 միլիոնով։
Թվերն արդեն ցույց են տալիս հիմնական միտումը․ ռուսական շուկայում կորցրած ծավալը Հայաստանը կարողանում է լրացնել եվրոպական ուղղության աճով։
Տասնամյակներ շարունակ ռուսական շուկան եղել է հայկական արտահանման հիմնական և ամենահասանելի ուղղությունը՝ ընդհանուր լեզվի, ծանոթ գործարար միջավայրի, հին լոգիստիկ կապերի, մեծ հայկական համայնքի և համեմատաբար մեղմ շուկայական պահանջների շնորհիվ։ Այդ հարմարությունը ժամանակի ընթացքում վերածվել է նաև խոր տնտեսական կախվածության։
Այդ հարմարությունը երկար տարիներ ապահովում էր կայուն վաճառք, բայց նաև հայկական արտահանումը չափազանց սերտորեն կապում էր մի շուկայի հետ։
Այժմ այդ կախվածությունը սկսել է աստիճանաբար թուլանալ, իսկ հայկական արտահանման աշխարհագրությունը՝ ընդլայնվել։
Եվրոպական արտահանման առաջատարն այս տարի Բուլղարիան է՝ շուրջ 185 միլիոն դոլարով։ Աճը գրեթե հնգապատիկ է։ Գլխավոր ապրանքը պղնձի հանքաքարն է՝ շուրջ 180 միլիոն դոլար միայն առաջին կիսամյակում։
Բելգիան Հայաստանից ութ ամսում գնել է շուրջ 145 միլիոն դոլարի ապրանք։ Մոլիբդենի խտանյութն ու ցինկի հանքաքարը կազմում են այդ հոսքի մեծ մասը։
Նիդերլանդներ արտահանման հիմքում երկաթահալվածքն է։ Գերմանիան գնում է ալյումինե ֆոլգա, տղամարդու հագուստ, պահածոներ և ալկոհոլային խմիչք։ Իտալիայում արդեն զգալի տեղ ունեն հայկական կարի արտադրանքը, հատկապես կանացի և տղամարդու վերարկուները։ Առաջին կիսամյակում միայն Իտալիա է հասել շուրջ 20 միլիոն դոլարի կանացի վերարկու և 11 միլիոն դոլարի տղամարդու վերարկու։
Այս պատկերը արդեն ցույց է տալիս հայկական արտահանման նոր ուղղությունները։
Հայաստանը Եվրոպա է մտնում մի քանի տարբեր դռներով։ Հանքարդյունաբերությունը բացել է Բուլղարիայի և Բելգիայի ճանապարհը։ Մետալուրգիան՝ Նիդերլանդների։ Թեթև արդյունաբերությունը՝ Գերմանիայի և Իտալիայի։
Այս փոփոխությունը դեռ խորքային վերափոխում չի նշանակում։ Եվրոպական արտահանման մեծ մասը շարունակում է կազմավորվել հումքի ու մետաղների հաշվին, իսկ դա սահմանափակում է աճի որակն ու Հայաստանի շահույթը միջազգային առևտրից։
Բայց առևտրի աշխարհագրության փոփոխությունն արդեն փաստ է, և սա տեղի է ունենում քաղաքական որոշակի միջավայրում։
Մոսկվան վերջին տարիներին բազմիցս ցույց է տվել, որ շուկան կարող է օգտագործվել նաև որպես արտաքին քաղաքական գործիք։ Գյուղմթերքի, կոնյակի, այլ ապրանքների մուտքը ռուսական շուկա պարբերաբար հայտնվում է վարչական սահմանափակումների տակ։ Գազի գինը ևս հրապարակային քաղաքական քննարկման նյութ է դարձել։
Այս պայմաններում արտահանման դիվերսիֆիկացիան միայն տնտեսական արդյունավետության խնդիր չէ՝ դա պետական անվտանգության խնդիր է։
Փոքր պետության քաղաքական ազատությունը կախված է նաև նրանից, թե որքան բազմազան են նրա տնտեսական կապերը։
Երբ արտահանման մեծ մասը կենտրոնացած է մի շուկայում, տնտեսական կախվածությունը հեշտությամբ ձեռք է բերում քաղաքական նշանակություն։ Այդ դեպքում մաքսային սահմանափակումը կամ ներմուծման արգելքը կարող են ծառայել ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական նպատակներով։
Հայաստանի վերջին տարիների փորձը դրա մի քանի հստակ օրինակ արդեն տվել է։
Եվրոպական շուկան պարզապես այլ հասցե չէ հայկական ապրանքի համար։ Այն արտադրողից պահանջում է ավելի բարձր որակ, հստակ չափանիշներ, կայուն մատակարարում և մրցունակ գին։ Այդ պահանջները բարդացնում են մուտքը, բայց միաժամանակ ստիպում են փոխել հենց արտադրության որակը Հայաստանում։
Ուստի այստեղ կարևոր է ոչ միայն արտահանման 260 միլիոն դոլարի աճը։ Ավելի կարևոր է, որ հայկական տնտեսությունը աստիճանաբար դուրս է գալիս ռուսական շուկայից գերկախված լինելու տրամաբանությունից։
Հաջորդ խնդիրը արտահանման կառուցվածքն է։ Հանքաքարի և մետաղների աճը կարևոր եկամուտ է ապահովում, բայց երկարաժամկետ առավելություն կարող են տալ պատրաստի արտադրանքը, սննդի արդյունաբերությունը, դեղագործությունը, տեխնոլոգիաները և բարձր ավելացված արժեք ստեղծող այլ ոլորտներ։
Միայն այդ դեպքում առևտրի աշխարհագրության փոփոխությունը կվերածվի տնտեսության որակական փոփոխության։
Այսօրվա թվերը դեռ այդ ճանապարհի սկիզբն են։ Բայց երբ փոխվում է երկրի արտահանման քարտեզը, աստիճանաբար փոխվում է նաև նրա տնտեսական և արտաքին քաղաքական ազատության սահմանը։
